Ο Νότιος Καύκασος είναι ένα στρατηγικό σταυροδρόμι της Ευρώπης, της Ασίας και της Μέσης Ανατολής και η γεωπολιτική του σημασία έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία έξι χρόνια.
Η εξέλιξη οφείλεται σε περιφερειακούς και συστημικούς κλυδωνισμούς, όπως ο πόλεμος του Καραμπάχ το 2020, η πλήρους κλίμακας εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και η ταχεία αναδιαμόρφωση των διαδρόμων διαμετακόμισης και ενέργειας κυρίως του Μεσαίου Διαδρόμου της Κασπίας.
Ταυτόχρονα, περιφερειακές δυνάμεις όπως η Τουρκία, η Κίνα και το Ιράν έχουν γίνει πιο διεκδικητικές και οι ΗΠΑ ανανεώνουν σαφώς τη στρατηγική τους για την περιοχή. Αυτοί οι μετασχηματισμοί αυξάνουν τη σημασία της περιοχής για την Ευρώπη και τις φιλοδοξίες της για συνδεσιμότητα, ανθεκτικότητα της εφοδιαστικής αλυσίδας και ενεργειακή διαφοροποίηση. Εισάγουν σύνθετες προκλήσεις, αλλά παρουσιάζουν επίσης ευκαιρίες για το παραδοσιακό πλαίσιο δέσμευσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Επί του παρόντος, η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει ένα ευρύ και ποικίλο φάσμα μέσων και θεσμικών πλαισίων για την περιφερειακή αλληλεπίδραση. Οι μηχανισμοί αυτοί περιλαμβάνουν διμερείς σχέσεις με την Αρμενία, το Αζερμπαϊτζάν και τη Γεωργία, τη μακροχρόνια πολυμερή αρχιτεκτονική της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης, τη στρατηγική υψηλής μόχλευσης Global Gateway με την πλατφόρμα συνδεσιμότητας της και τη στρατηγική για τον Εύξεινο Πόντο που δόθηκε πρόσφατα προτεραιότητα.
Ακόμα κι αν αυτά τα ξεχωριστά μέσα έχουν ξεχωριστή αξία και προγραμματικό σκοπό, η συλλογική εφαρμογή τους απέτυχε να δημιουργήσει μια συνεκτική περιφερειακή στρατηγική ικανή να ανταποκριθεί στις ραγδαίες εξελίξεις που εκτυλίσσονται εντός και γύρω από την περιοχή. Παραμένουν πολύτιμα αλλά μεμονωμένα κομμάτια ενός ευρύτερου γεωπολιτικού παζλ και τα μέσα αυτά δεν παρέχουν σαφή κατανόηση των μακροπρόθεσμων στόχων της ΕΕ και του επιδιωκόμενου ρόλου της στον Νότιο Καύκασο.
Η απουσία ενιαίας περιφερειακής πολιτικής μειώνει σημαντικά την ικανότητα της Ένωσης να διαμορφώνει αποτελέσματα. Συγκεκριμένα, μειώνει την ικανότητα της ΕΕ να διαχειρίζεται ανταγωνιστικές διμερείς προτεραιότητες μεταξύ των τριών χωρών του Νότιου Καυκάσου, να αξιοποιεί τα κέρδη διασυνοριακής συνδεσιμότητας, να διαμορφώνει την περιφερειακή ασφάλεια και να παρουσιάζει μια αξιόπιστη στάση έναντι των εξωτερικών ανταγωνιστών.
Για να διορθωθούν αυτά τα τρωτά σημεία, μια νέα ευρωπαϊκή προσέγγιση πρέπει να απομακρυνθεί από τα κατακερματισμένα προγράμματα και να αποκτήσει περιφερειακή συνοχή, παραμένοντας παράλληλα ευαίσθητη στις εθνικές διαφορές.
Αυτή η διάταξη απαιτεί ρητή σύνδεση των μοντέλων διμερούς δέσμευσης με μακροπεριφερειακούς στόχους, συμπεριλαμβανομένων των ανθεκτικών εμπορικών υποδομών, του μετριασμού των συγκρούσεων, της ενισχυμένης οικονομικής και ενεργειακής ανθεκτικότητας και της βαθμονομημένης συνεργασίας στον τομέα της ασφάλειας που έχει σχεδιαστεί για την αποφυγή κλιμακώσεων μηδενικού αθροίσματος.
Η ανάγκη θεσμικής καινοτομίας
Για να καταστεί λειτουργικό αυτό το νέο στρατηγικό όραμα, η Ένωση πρέπει να μεταβεί σε ένα μοντέλο που θα καθοδηγείται από τέσσερις αλληλένδετους πυλώνες που θα αποτελούνται από
- Στρατηγικό πολιτικό διάλογο,
- Συνδεσιμότητα και οικονομική ολοκλήρωση,
- Σταθερότητα και διαχείριση συγκρούσεων και
- Στοχευμένη πολιτισμική οικοδόμηση ανθεκτικότητας σε όλους τους τομείς της ψηφιακής τεχνολογίας και του κλίματος.
Η υλοποίηση αυτών των πυλώνων απαιτεί νέα θεσμική καινοτομία από τις Βρυξέλλες, συμπεριλαμβανομένου του διορισμού ειδικού περιφερειακού συντονιστή για θέματα συνδεσιμότητας, τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου χρηματοδοτικού πλαισίου που θα συνδυάζει τα κονδύλια της Global Gateway με τον Μηχανισμό Γειτονίας και τις επενδύσεις των κρατών μελών, καθώς και τη θεσμοθέτηση μιας διαγραφειοκρατικής ομάδας εργασίας για τη διασφάλιση της διπλωματικής συνοχής.
Με την εκτέλεση αυτής της στοχευμένης προσέγγισης, η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να εξελιχθεί από έναν αντιδραστικό οικονομικό συνεισφέροντα σε έναν πρωταρχικό στρατηγικό αρχιτέκτονα, ικανό να υπερασπιστεί τα ευρωπαϊκά συμφέροντα, υποστηρίζοντας σταθερά την περιφερειακή σταθερότητα και τις κυρίαρχες επιλογές.
Η νέα στρατηγική πραγματικότητα
Ο Νότιος Καύκασος έχει μεταβεί δομικά από ένα περιφερειακό θέατρο της ευρωπαϊκής πολιτικής γειτονίας σε ένα κρίσιμο πλέγμα ευρασιατικής ασφάλειας, ενεργειακής διαφοροποίησης και εμπορίου. Η εσωτερική και εξωτερική δυναμική της περιοχής έχει μεταμορφωθεί εντελώς.
Η περιφερειακή ισορροπία δυνάμεων έχει μεταβληθεί από διάφορες εξελίξεις, ιδίως την εδαφική επανένταξη του Αζερμπαϊτζάν μετά το 2020, τη μονογράφηση της ειρηνευτικής συμφωνίας Αρμενίας-Αζερμπαϊτζάν τον Αύγουστο του 2025 και τις προσπάθειες της Αρμενίας να μειώσει τη μακροχρόνια εξάρτησή της από τη Ρωσία στον τομέα της ασφάλειας.
Συστημικοί εξωτερικοί κραδασμοί, όπως ο συνεχιζόμενος πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία, έχουν μετατρέψει τον Νότιο Καύκασο σε μια κύρια γεωγραφία διέλευσης όπου τα στρατηγικά συμφέροντα της Ευρώπης, της Τουρκίας, του Ιράν, της Κίνας και των Ηνωμένων Πολιτειών συγκρούονται άμεσα. Οι εξελίξεις αυτές παρουσιάζουν νέες στρατηγικές προκλήσεις και ευκαιρίες για την ΕΕ.
Είναι σημαντικό έτσι, να αναλυθεί το περίγραμμα αυτού του νέου περιβάλλοντος και να καθοριστούν τα βήματα που απαιτούνται για τη μετάβαση της ΕΕ από έναν αντιδραστικό πληρωτή σε έναν συνεκτικό, προορατικό γεωπολιτικό παράγοντα στον Νότιο Καύκασο.
Εάν η ΕΕ θέλει να διαφυλάξει τη μακροπρόθεσμη σταθερότητά της, να διασφαλίσει τις αλυσίδες εφοδιασμού του Μέσου Διαδρόμου της Κασπίας και να λειτουργήσει ως αξιόπιστη άγκυρα της περιφερειακής σταθερότητας, πρέπει να εγκαταλείψει τις κατακερματισμένες και βραχυπρόθεσμες προσεγγίσεις.
Αντ' αυτού, η ΕΕ χρειάζεται μια ολοκληρωμένη, διοργανική περιφερειακή στρατηγική που θα συνδέει ρητά τη σημαντική χρηματοδοτική της μόχλευση, όπως η πρωτοβουλία Global Gateway, με συγκεκριμένους πολιτικούς στόχους και στόχους που λαμβάνουν υπόψη τις συγκρούσεις.
* Ο Teimuraz Janjalia είναι Πρέσβης, ανώτερος συνεργάτης Κέντρου Ευαισθητοποίησης της E.E.
Oι απόψεις που διατυπώνονται σε ενυπόγραφο άρθρο γνώμης ανήκουν στον συγγραφέα και δεν αντιπροσωπεύουν αναγκαστικά, μερικώς ή στο σύνολο, απόψεις του Euro2day.gr.