Wolf: Η άνοδος και η πτώση της ηγεμονίας των ΗΠΑ

Για να καταλάβουμε γιατί θριάμβευσαν και πώς απέτυχαν, θα πρέπει ανατρέξουμε τουλάχιστον στον 19ο αιώνα. Στα μέσα αυτού του αιώνα, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις –κυρίως το Ηνωμένο Βασίλειο, που κατείχε μια τεράστια αυτοκρατορία και τη δύναμη του ατμού- κυριαρχούσαν στον πλανήτη.

Τότε, στα χρόνια που οδήγησαν στο 1914, συνέβη η «δεύτερη βιομηχανική επανάσταση», με τις ΗΠΑ να ηγούνται. Η πρόοδος συμπεριλάμβανε τα χημικά, τον ηλεκτρισμό, την τηλεφωνία, τα φαρμακευτικά προϊόντα, τη μηχανή εσωτερικής καύσης, τις πτήσεις και το ραδιόφωνο. Συνέβησαν μεγάλες αλλαγές, με κυριότερη μια εποχή της παγκοσμιοποίησης.  

Υπήρξαν επίσης αλλαγές στην ισορροπία δυνάμεων. Εντός της Ευρώπης, το σημαντικότερο γεγονός ήταν η άνοδος της αυτοκρατορικής Γερμανίας. Μια άλλη ήταν η άνοδος της Ιαπωνίας. Ωστόσο, η μεγαλύτερη αλλαγή ήταν η άνοδος των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής.

Μέχρι το 1914 είχαν γίνει ουσιαστικά η μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου. Η μάχη για την κυριαρχία στην Ευρώπη μεταξύ της ανερχόμενης δύναμης της Γερμανίας και των κατεστημένων δυνάμεων του Ηνωμένου Βασιλείου, της Γαλλίας και της αυτοκρατορικής Ρωσίας δεν ήταν το κεντρικό ζήτημα που θεωρούσαν πως είναι.

Το ζήτημα μάλλον ήταν αν οι ΗΠΑ θα γίνονταν η κυρίαρχη δύναμη.

Μέχρι το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι ΗΠΑ ήταν ο αφέντης της Ευρώπης. Δυστυχώς, υποστήριξαν μια ειρήνη που η επακόλουθη απόσυρσή τους κατέστησε μη εφαρμόσιμη. Η παραίτησή τους από αυτή τη θέση εξουσίας, σε συνδυασμό με τις εγχώριες πολιτικές αναταραχές, τους πληθωρισμούς της δεκαετίας του 1920  και την τεράστια ανεργία που προκάλεσε η Ύφεση, οδήγησαν στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Αυτή τη φορά, ωστόσο, τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Κινητοποιημένες, εν μέρει, από τον ανταγωνισμό τους με τον σοβιετικό κομμουνισμό (που ήταν ο καρπός των ιδεολογικών ζυμώσεων του 19ου αιώνα και της καταστροφής του ρωσικού αυτοκρατορικού συστήματος), οι ΗΠΑ παρέμειναν ενεργές.

Έτσι ξεκίνησε ο Ψυχρός Πόλεμος. Σε αυτή τη σύγκρουση η Ευρώπη ήταν διχασμένη, το δυτικό μέρος έγινε εξαρτώμενο από τις ΗΠΑ, οι ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες εξαφανίστηκαν και αναδύθηκε μια  σοσιαλδημοκρατική συναίνεση. Το Laissez-Faire έφυγε και η νέα τάξη ήταν ο ελεγχόμενος καπιταλισμός. Παρά τη «νεοφιλελεύθερη» επανάσταση της δεκαετίας του 1980, παρέμεινε η τάξη. Ο τρόπος διαχείρισής του απλώς τροποποιήθηκε κάπως.

Από το 1989 μέχρι το 1991 η Σοβιετική Ένωση και η αυτοκρατορία της κατέρρευσαν. Οι ΗΠΑ κήρυξαν τον θρίαμβό τους επί των απολυταρχικών ιδεολογιών του φασισμού και του κομμουνισμού και όλων των γεωπολιτικών τους αντιπάλων –τη Γερμανία, την Ιαπωνία, τη βρετανική αυτοκρατορία και τη Σοβιετική Ένωση- η λεγόμενη «μονοπολική στιγμή».

Η Ιστορία γελά. Μέσα σε 35 χρόνια από τον θρίαμβό τους, ο ρόλος των ΗΠΑ ως σταθεροποιητικού ηγεμόνα έχει εξαφανιστεί, όπως συνέβη και με αυτήν του Ηνωμένου Βασιλείου μέχρι το 1900. Και πάλι, οι αλλαγές που μετατρέπουν την τάξη σε αταξία και τη νίκη σε ήττα είναι ταυτόχρονα οικονομικές, τεχνολογικές και πολιτικές.

Οι σημαντικότερες ήταν η άνοδος της Κίνας, η ψηφιακή επανάσταση και ο θρίαμβος του δεξιού λαϊκισμού.

Η Κίνα απογαλακτίστηκε από τη συμμαχία της με τη Ρωσία τη δεκαετία του 1970. Λίγο αργότερα, ο Ντενγκ Σιαοπίνγκ επέλεξε «τη μεταρρύθμιση και το άνοιγμα». Αναδύθηκε άλλη μια υπερδύναμη. Οι ΗΠΑ, για πρώτη φορά μετά από περισσότερο από έναν αιώνα, είχαν έναν ομότιμο ανταγωνιστή.

Όπως τον 19ο και τις αρχές του 20ου αιώνα, μια φιλελεύθερη εποχή, αυτή τη φορά υπό την ηγεσία των ΗΠΑ, προώθησε μια δεύτερη παγκοσμιοποίηση, που ενισχύθηκε από τις ανατρεπτικές τεχνολογίες της πληροφορίας και των επικοινωνιών.

Στις άλλες αναταράξεις περιλαμβάνονται οι χρηματοπιστωτικές κρίσεις και η μαζική μετανάστευση. Και πάλι, όπως συνέβη και πριν τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, υπήρξαν μεγάλες κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές, που πυροδοτήθηκαν (και πυροδότησαν) εν μέρει από τους πολιτικούς αγώνες.

Αυτή τη φορά υπάρχουν περισσότερα αιτήματα που αφορούν το φύλο, τη φυλή και την ταυτότητα. Και στις δυο περιπτώσεις, προέκυψαν συντηρητικές (και εθνικιστικές) αντι-επαναστάσεις.

Σήμερα, την παραμονή των 250ων γενεθλίων τους, οι ΗΠΑ και η παγκόσμια τάξη που δημιούργησαν βρίσκονται σε κρίση. Στις ΗΠΑ, η κυβέρνηση είναι διεφθαρμένη και, το σημαντικότερο, εχθρική απέναντι στους κανόνες και στις αξίες που κινητοποίησαν τους ιδρυτές.

Η Κήρυξη της Ανεξαρτησίας ανακήρυσσε την απελευθέρωση από τους τυράννους. Ο Ντόναλντ Τραμπ θέλει να είναι ένας τύραννος. Ακόμα χειρότερα, κόβει τους τένοντες της δύναμης των ΗΠΑ –το κράτος δικαίου, την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία της επιστήμης, τις αξιόπιστες συμμαχίες και την εμπιστοσύνη στην οικονομική και πολιτική τους σταθερότητα.

Μια κυβέρνηση των καπρίτσιων αντικαθιστά την κυβέρνηση των νόμων. Στον κόσμο, η δημοκρατία βρίσκεται σε ύφεση για δυο δεκαετίες: σύμφωνα με το V-Dem, μόλις το 7% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει τώρα σε φιλελεύθερη δημοκρατία. Ο Σι Τζινπίνγκ μπορεί να χαμογελάει.

Αυτός ο κόσμος μοιάζει με εκείνον των ετών πριν το 1914. Πώς μπορεί, λοιπόν, να καταλήξει; Τα καλά νέα είναι πως τα πυρηνικά όπλα σε μεγάλο βαθμό μειώνουν την απειλή πολέμου μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων.

Επιπλέον, καμία μεγάλη δύναμη σήμερα δεν υποφέρει από τον μιλιταρισμό των αρχών του 20ου αιώνα και τον ακόμα πιο τρελό μιλιταρισμό των δεκαετιών του 1930 και 1940. Και πάλι, τα καλά νέα είναι πως οι λαοί περιμένουν, ως επί το πλείστον, από τις σημερινές κυβερνήσεις να διασφαλίσουν την ευημερία τους. Η πρωτοφανής οικονομική ανάπτυξη της μεταπολεμικής εποχής έχει ενθαρρύνει μια απαίτηση για ακόμα περισσότερη ευημερία, σχεδόν παντού.

Τα κακά νέα είναι πως βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια σειρά προκλήσεων που μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο συνολικά. Το παγκόσμιο περιβάλλον είναι μια από αυτές. Μια άλλη είναι η διαχείριση των επιπτώσεων των επαναστατικών νέων τεχνολογιών, κυρίως της τεχνητής νοημοσύνης. Επίσης, τίθεται πάλι το ερώτημα αν ο αυθαίρετος δεσποτισμός θα γίνει ο παγκόσμιος κανόνας ή αν μπορούν ακόμα να θριαμβεύσουν η ελευθερία και η δημοκρατία.

Ο κόσμος τον οποίον ελπίζαμε πολλοί από εμάς πριν από 35 χρόνια, μετά την κατάρρευση του Σοβιετικού δεσποτισμού, ο κόσμος που σε μεγάλο βαθμό δημιούργησαν οι ΗΠΑ, εξαφανίζεται. Το ίδιο ισχύει, τουλάχιστον για κάποιο χρονικό διάστημα, και εκείνες οι Ηνωμένες Πολιτείες. Παίρνουμε μαθήματα από την Ιστορία.

Αλλά, δυστυχώς, μετά τα ξεχνάμε.

© The Financial Times Limited 2026. All rights reserved.
FT and Financial Times are trademarks of the Financial Times Ltd.
Not to be redistributed, copied or modified in any way.
Euro2day.gr is solely responsible for providing this translation and the Financial Times Limited does not accept any liability for the accuracy or quality of the translation