Μαθήματα τραπεζικής από την Αρχαία Ελλάδα

Η δραστηριότητα των πρώτων τραπεζιτών στην αρχαία Αθήνα και η μετεξέλιξη του κλάδου με την πάροδο των αιώνων δίνουν χρήσιμες συμβουλές για τις βασικές αρχές και τις μεταρρυθμίσεις που πρέπει να εφαρμοστούν.

Δημοσιεύθηκε: 15 Απριλίου 2011 - 13:10

Samuel Brittan

Μαθήματα τραπεζικής από την Αρχαία Ελλάδα

Όπως αναμενόταν, η Ανεξάρτητη Επιτροπή της Βρετανίας δεν προχώρησε σε εκτενή ανάλυση των ελλείψεων του τραπεζικού συστήματος και των μεταρρυθμιστικών προτάσεων. Αναφέρεται στην τρέχουσα συζήτηση, χωρίς να εξετάζει σε βάθος τον λόγο ύπαρξης του τραπεζικού κλάδου.

Υπάρχουν πολλές και διαφορετικές ιστορικές εκτιμήσεις για την προέλευση των τραπεζών. Ορισμένοι θεωρούν ότι τα πιστωτικά ιδρύματα ξεκίνησαν στην αρχαία Αίγυπτο. Μία άλλη άποψη είναι πως η σύγχρονη τραπεζική άρχισε τη δραστηριοποίησή της τον 12ο αιώνα στη Γένοβα. Προσωπικά, νομίζω πως η πιο ενδιαφέρουσα αναφορά βρίσκεται στο "Money, a History", που εκδόθηκε το 1997 από τον Robin Williams. Περιλαμβάνει αναφορές για την ύπαρξη τραπεζιτών τον 5ο και τον 4ο αιώνα π.Χ. στην Αθήνα. Οι αναφορές αυτές ξεκινούν με απλές ανταλλαγές νομισμάτων σε πάγκους, που είχαν στηθεί στην Αγορά της αρχαίας Αθήνας.

Σύντομα, όμως, προστίθεται και η δυνατότητα φύλαξης χρημάτων σε χρηματοθηρίδες, ενώ αρχίζει και ο δανεισμός χρημάτων με τόκο 12%. Ο πιο γνωστός από τους τραπεζίτες εκείνης της εποχής ήταν ο Πασίων, πρώην σκλάβος, που πέθανε βαθύπλουτος το 370 π.Χ. Παρ' όλα αυτά , "είχε σχεδόν καταστραφεί στην αρχή της καριέρας του όταν τον κατήγγειλε ένας δυσαρεστημένος πελάτης και τότε υπήρξαν αναφορές για πολλές ακόμη τράπεζες που χρεοκόπησαν". Τελικά, δεν έχουν αλλάξει και πολλά…

Η περαιτέρω ανάπτυξη της τραπεζικής μπορεί να διαχωριστεί σχηματικά στα επόμενα στάδια:
1. Όταν οι τραπεζίτες ανακαλύπτουν ότι μπορούν να δανείζουν συνήθως με ασφάλεια ποσοστό της ρευστότητάς τους, χωρίς να φοβούνται ότι όλοι οι καταθέτες θα ζητήσουν επιστροφή των κεφαλαίων τους.
2. Όταν εκτός από πραγματικό χρήμα αρχίζουν να χορηγούν και γραμμάτια.
3. Όταν σταδιακά ανακαλύπτουν ότι μπορούν να δανείσουν περισσότερα από τα κεφάλαια που έχουν σε καταθέσεις. Η τραπεζική κλασματικών αποθεμάτων, όπως είχε ονομαστεί, ήταν εφικτή όταν οι περισσότερες τράπεζες την ασκούσαν από κοινού. Σε αυτήν την περίπτωση, δεν είχε μεγάλη σημασία εάν τα χρήματα που προέρχονταν από μία τράπεζα κατετίθεντο σε άλλη.

Ένας ακόμη σταθμός στην τραπεζική, ο οποίος εμφανίστηκε πολύ αργότερα, ήταν μία ομάδα πλούσιων εμπόρων η οποία συνασπίστηκε για τον δανεισμό χρημάτων σε κράτη. Ο William ΙΙΙ, επί παραδείγματι, δανείστηκε κεφάλαια για τους πολέμους στη Γαλλία. Σε αντάλλαγμα, υπήρξαν σημαντικά προνόμια, εκ των οποίων και το δικαίωμα να τυπώνεται χρήμα. Αυτές οι πρώτες τράπεζες προσέφεραν το πλεονέκτημα να αποσυνδέουν την προσφορά χρήματος από την ποσότητα των πολύτιμων μετάλλων που είχε η χώρα, διευκολύνοντας κατά συνέπεια την ανάπτυξη της παραγωγής και του εμπορίου. Παρ' όλα αυτά, παρουσίαζαν το μειονέκτημα να είναι ευάλωτες στο κλίμα εμπιστοσύνης.

Τα βήματα που έγιναν από εκείνη την εποχή μέχρι τη σύγχρονη λειτουργία των τραπεζών δεν είναι αλματώδη.

Η πρώτη και ουσιαστική λειτουργία τους είναι να παρέχουν δυνατότητες καταθέσεων για εκείνους που δεν θέλουν να φυλάνε τα χρήματά τους κάτω από το στρώμα του κρεβατιού. Δευτερευόντως, παρέχουν πίστωση σε φυσικά πρόσωπα και επιχειρήσεις. Οι μεγάλες επιχειρήσεις συνήθως μπορούν να αντλήσουν τα κεφάλαια που χρειάζονται για επεκτατικές κινήσεις εκδίδοντας μετοχές ή ομόλογα. Οι περισσότερες μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις δεν μπορούν, ενώ παράλληλα και οι μεγάλες μπορεί να χρειαστούν συμπληρωματικά δάνεια. Όλες αυτές οι δυνατότητες, όμως, λειτουργούν προσθετικά.

Η πρώτη βασική λειτουργία δεν θα πρέπει να θεωρείται δεδομένη. Η βασική ηρωίδα σε ένα από τα βιβλία της Elizabeth Gaskell κατά τον Μεσαίωνα καταστράφηκε επειδή κατέρρευσε η αξία των τραπεζικών της καταθέσεων. Η απλή συνταγή σε αυτήν την περίπτωση είναι η επιβεβλημένη εξασφάλιση των τραπεζικών καταθέσεων. Η αβεβαιότητα ή η σύγχυση ως προς αυτό το θέμα προκάλεσε επεισόδια τραπεζικού πανικού, όπως εκείνο της Northern Rock. Εν τέλει όμως, οι κυβερνήσεις που είναι υπεύθυνες για τα χαρτονομίσματα θα πρέπει να είναι προετοιμασμένες να εγγυηθούν, αν όχι στην πλήρη αξία, τουλάχιστον τα κεφάλαια των καταθετών. Ελπίζω ότι αυτό το σημείο έχει ξεκαθαριστεί.

Η εξασφάλιση συνέχισης στην προσφορά πίστης είναι ακόμη πιο δύσκολο θέμα. Η Ανεξάρτητη Τραπεζική Επιτροπή διατύπωσε μία λίστα προτάσεων ώστε το τραπεζικό σύστημα να καταστεί λιγότερο ευάλωτο σε κρίσεις εμπιστοσύνης. Αυτές περιλαμβάνουν υψηλότερες κεφαλαιουχικές απαιτήσεις για τις τράπεζες, καλύτερη εποπτεία, ενίσχυση του ανταγωνισμού και πάνω απ' όλα τον διαχωρισμό της λιανικής τραπεζικής από πιο ριψοκίνδυνες χρηματοοικονομικές δραστηριότητες. Ελπίζω ότι η επιτροπή θα επιμείνει στη διάσπαση αυτών των δύο κλάδων και πως αυτό δεν πρόκειται για πυροτέχνημα.

Όλες αυτές οι ιδέες θα πρέπει να βοηθήσουν. Πόσο αισιόδοξος, όμως, μπορεί να είναι κάποιος ότι θα αποτρέψουν μία νέα χρηματοοικονομική κρίση, η οποία μπορεί να έρθει από καινούργιες κατευθύνσεις όπως το πρόβλημα των κρατικών χρεών; Πάντως, είναι γελοίο ανεπτυγμένες οικονομίες, οι οποίες κατά τα άλλα λειτουργούν καλά, να οδηγηθούν σε ύφεση λόγω ξαφνικής κατάρρευσης των χρηματικών τους συστημάτων. Εγώ, πράγματι, θα πρότεινα τη δημιουργία κρατικών τραπεζών που θα βοηθούσαν με δράσεις στην αντιμετώπιση τέτοιων απειλών για το πιστωτικό σύστημα. Ιδανικά, οι τράπεζες αυτές θα είχαν μικρά χαρτοφυλάκια, που θα ενισχύονταν σε περιπτώσεις μεγάλης απειλής.

Γνωρίζουμε ότι αυτή η πολιτική δεν είναι ιδανική. Ο Μουσολίνι δημιούργησε την εταιρία holding IRI για παρόμοιους σκοπούς κατά τη μεσοπολεμική Μεγάλη Ύφεση. Συνέχισε, όμως, να ενισχύεται και στις μεταπολεμικές δεκαετίες και η εκποίηση των περιουσιακών της στοιχείων ήταν εξοργιστικά αργή. Όπως συμβαίνει σε πολλές περιπτώσεις λήψης πολιτικών αποφάσεων, είναι θέμα εξισορρόπησης των κινδύνων.

© The Financial Times Limited 2011. All rights reserved.
FT and Financial Times are trademarks of the Financial Times Ltd.
Not to be redistributed, copied or modified in any way.
Euro2day.gr is solely responsible for providing this translation and the Financial Times Limited does not accept any liability for the accuracy or quality of the translation