Φιλελευθερισμός, σοσιαλισμός, εθνικισμός: Πού τέμνονται και πού συγκρούονται

Η πολιτική σκέψη των τελευταίων τριών αιώνων έχει διαμορφωθεί σε μεγάλο βαθμό γύρω από πέντε μεγάλα ρεύματα, που απαντούν -συχνά με αντίθετο τρόπο- σε τρία βασικά ερωτήματα: ποιος πρέπει να κατέχει την οικονομική εξουσία, πόσο μεγάλο πρέπει να είναι το κράτος, και τι ρόλο παίζει η συλλογική ταυτότητα (έθνος, τάξη, άτομο) στην οργάνωση μιας κοινωνίας.

Σε αυτό το άρθρο επιχειρούμε μια συγκριτική χαρτογράφηση του φιλελευθερισμού, του νεοφιλελευθερισμού, του σοσιαλισμού, του κομμουνισμού και του εθνικισμού — όχι ως απόλυτα, μονολιθικά συστήματα, αλλά ως ρεύματα με εσωτερικές διακλαδώσεις και ιστορική εξέλιξη.

Φιλελευθερισμός: Η πρωτοκαθεδρία του ατόμου

Ο φιλελευθερισμός γεννιέται τον 17ο-18ο αιώνα, με στοχαστές όπως ο John Locke και αργότερα ο Adam Smith και ο John Stuart Mill, ως αντίδραση στον απολυταρχισμό και τα κληρονομικά προνόμια. Ο πυρήνας του είναι η ατομική ελευθερία: κάθε άνθρωπος διαθέτει φυσικά δικαιώματα —ζωής, ελευθερίας, ιδιοκτησίας— που το κράτος οφείλει να προστατεύει, όχι να καταπατά. Από εκεί απορρέουν η πίστη στον νόμο ως ίσο για όλους, ο κοινοβουλευτισμός, η ελευθερία του λόγου και της θρησκείας, και η αγορά ως χώρος όπου τα άτομα ανταλλάσσουν ελεύθερα.

Ο φιλελευθερισμός δεν είναι, όμως, ενιαίο μπλοκ. Ο κλασικός φιλελευθερισμός (Smith, αργότερα Hayek, von Mises) δίνει έμφαση στο ελάχιστο κράτος και στην αυτορρύθμιση της αγοράς. Ο κοινωνικός ή προοδευτικός φιλελευθερισμός του 20ού αιώνα (Keynes, Rawls) αναγνωρίζει ότι η τυπική ελευθερία δεν αρκεί όταν συνοδεύεται από ακραίες ανισότητες, και αποδέχεται ενεργό κράτος πρόνοιας ως προϋπόθεση ουσιαστικής —όχι μόνο τυπικής— ελευθερίας.

Το κοινό νήμα, πάντως, παραμένει το άτομο ως μονάδα ανάλυσης, όχι η τάξη ή το έθνος.

Νεοφιλελευθερισμός: Η οικονομική στροφή των τελών του 20ού αιώνα

Αν ο φιλελευθερισμός είναι ευρεία πολιτική φιλοσοφία, ο νεοφιλελευθερισμός είναι πολύ πιο συγκεκριμένο οικονομικό πρόγραμμα, που αναδύεται από τη δεκαετία του 1970-80, με πολιτικά σύμβολα τη Θάτσερ και τον Ρίγκαν και θεωρητικό υπόβαθρο από οικονομολόγους όπως ο Milton Friedman. Πρόκειται για απάντηση στην κρίση του κεϋνσιανού κράτους πρόνοιας εκείνης της εποχής (στασιμοπληθωρισμός, δημοσιονομικά ελλείμματα).

Οι βασικοί άξονές του είναι η απορρύθμιση αγορών (χρηματοπιστωτικού συστήματος, εργασίας, εμπορίου), οι ιδιωτικοποιήσεις δημόσιων επιχειρήσεων και υπηρεσιών, η δημοσιονομική πειθαρχία και ο περιορισμός κρατικών δαπανών, και η προώθηση του ελεύθερου εμπορίου και της παγκοσμιοποίησης κεφαλαίου.

Η κεντρική ιδέα είναι ότι η αγορά, όχι το κράτος, είναι ο πιο αποτελεσματικός μηχανισμός κατανομής πόρων — ακόμη και σε τομείς που παραδοσιακά θεωρούνταν δημόσιοι, όπως η υγεία ή η εκπαίδευση.

Η σχέση του με τον φιλελευθερισμό είναι γενεαλογική αλλά όχι ταυτόσημη: αντλεί από την εμπιστοσύνη του κλασικού φιλελευθερισμού στην αγορά, αλλά είναι πολύ πιο στενός σε εύρος και πιο συγκεκριμένος ιστορικά. Είναι επίσης όρος που χρησιμοποιείται συχνά επικριτικά από αντιπάλους του, κάτι που τον έχει κάνει πιο «φορτισμένο» πολιτικά σε σχέση με τον γενικότερο φιλελευθερισμό.

Σοσιαλισμός: Η συλλογική διαχείριση του πλούτου

Ο σοσιαλισμός αναδύεται τον 19ο αιώνα ως απάντηση στις κοινωνικές ανισότητες της βιομηχανικής επανάστασης. Η βασική του θέση είναι ότι τα μέσα παραγωγής —εργοστάσια, γη, κεφάλαιο— δεν πρέπει να ανήκουν αποκλειστικά σε ιδιώτες, αλλά να υπόκεινται σε κάποιας μορφής κοινωνικό ή κρατικό έλεγχο, ώστε ο πλούτος να κατανέμεται πιο δίκαια. Σε αντίθεση με τον φιλελευθερισμό, η μονάδα ανάλυσης δεν είναι το μεμονωμένο άτομο αλλά η κοινωνική τάξη — ιδίως η σχέση ανάμεσα σε όσους κατέχουν κεφάλαιο και σε όσους πουλούν την εργασία τους.

Ο σοσιαλισμός, όμως, καλύπτει ένα τεράστιο φάσμα: από τον δημοκρατικό σοσιαλισμό και τη σοσιαλδημοκρατία (που αποδέχονται την αγορά και την κοινοβουλευτική δημοκρατία αλλά επιδιώκουν έντονη αναδιανομή μέσω φορολογίας, δημόσιας υγείας, παιδείας και συλλογικών διαπραγματεύσεων — το μοντέλο, λ.χ., των σκανδιναβικών χωρών) έως τον επαναστατικό σοσιαλισμό, που θεωρεί την κοινοβουλευτική οδό ανεπαρκή και επιδιώκει ριζικότερη ανατροπή της ιδιοκτησιακής δομής.

Η σοσιαλδημοκρατία, στην πράξη, λειτουργεί σήμερα περισσότερο ως διόρθωση παρά ως ανατροπή του καπιταλισμού.

Κομμουνισμός: Η ολοκληρωτική κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας

Ο κομμουνισμός, όπως διατυπώθηκε από τους Marx και Engels και υλοποιήθηκε (με πολύ διαφορετικό τρόπο από τη θεωρία) στη Σοβιετική Ένωση, την Κίνα και αλλού, μπορεί να θεωρηθεί η πιο ριζοσπαστική εκδοχή του σοσιαλιστικού ρεύματος. Θεωρητικά, στοχεύει στην πλήρη κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας επί των μέσων παραγωγής και, τελικά, στην εξαφάνιση των κοινωνικών τάξεων και του ίδιου του κράτους, μέσα από ένα μεταβατικό στάδιο «δικτατορίας του προλεταριάτου».

Στην ιστορική πράξη, τα καθεστώτα που αυτοπροσδιορίστηκαν ως κομμουνιστικά οδηγήθηκαν σε συγκεντρωτικό κρατικό έλεγχο της οικονομίας, κατάργηση του πολυκομματισμού και συγκέντρωση της πολιτικής εξουσίας σε ένα κόμμα. Η βασική εννοιολογική διαφορά από τον σοσιαλισμό είναι, λοιπόν, ζήτημα βαθμού και μεθόδου: ενώ ο δημοκρατικός σοσιαλισμός επιδιώκει αναδιανομή εντός ενός πλουραλιστικού, κοινοβουλευτικού πλαισίου, ο κομμουνισμός επιδιώκει ριζική ανατροπή της ιδιοκτησιακής δομής, ιστορικά μέσα από επαναστατική διαδικασία και συγκεντρωτικό κράτος.

Εθνικισμός: Η ταυτότητα ως οργανωτική αρχή

Ο εθνικισμός διαφέρει ποιοτικά από τα προηγούμενα ρεύματα, καθώς δεν είναι πρωτίστως θεωρία για την οικονομία, αλλά για την ταυτότητα και την πολιτική νομιμοποίηση. Αναδύεται και αυτός κυρίως τον 18ο-19ο αιώνα, με βασική θέση ότι το έθνος —μια κοινότητα με κοινή γλώσσα, ιστορία, πολιτισμό ή καταγωγή— αποτελεί τη φυσική και νόμιμη βάση οργάνωσης ενός κράτους, και ότι κάθε έθνος έχει δικαίωμα σε αυτοδιάθεση.

Ο εθνικισμός μπορεί να συνδυαστεί, ιστορικά, με σχεδόν οποιαδήποτε οικονομική ιδεολογία: υπήρξαν φιλελεύθεροι εθνικισμοί, σοσιαλιστικοί/λαϊκιστικοί εθνικισμοί, ακόμη και κρατικά ελεγχόμενες οικονομίες με έντονο εθνικιστικό πρόσημο.

Στον αντίποδα, ο ακραίος εθνικισμός —ιδίως στις φασιστικές του εκδοχές του 20ού αιώνα— συνδύασε την ιδέα της εθνικής υπεροχής με αυταρχικό, ολοκληρωτικό κράτος και απόρριψη τόσο του φιλελεύθερου ατομικισμού όσο και του ταξικού διεθνισμού του σοσιαλισμού/κομμουνισμού. Σήμερα ο όρος καλύπτει ένα ευρύ φάσμα, από τον μετριοπαθή πατριωτισμό έως πιο ακραίες, αποκλειστικές εκδοχές.

Πού τέμνονται και πού συγκρούονται

Είναι χρήσιμο να δούμε αυτά τα ρεύματα όχι ως πέντε απομονωμένα κουτιά, αλλά ως απαντήσεις σε διαφορετικούς άξονες που μπορούν να συνδυαστούν. Ο άξονας φιλελευθερισμός-σοσιαλισμός-κομμουνισμός αφορά κυρίως το ερώτημα «ποιος ελέγχει την οικονομία και πόσο»· ο νεοφιλελευθερισμός είναι μια συγκεκριμένη, πιο ακραία θέση πάνω στο φιλελεύθερο άκρο αυτού του άξονα· ο εθνικισμός, από την άλλη, κινείται σε εντελώς διαφορετικό άξονα —αυτόν της ταυτότητας και της νομιμοποίησης— και γι' αυτό μπορεί ιστορικά να «ντυθεί» με σχεδόν οποιοδήποτε οικονομικό μοντέλο.

Αυτό εξηγεί και γιατί οι όροι συχνά συγχέονται στη δημόσια συζήτηση: ένα κόμμα μπορεί να είναι ταυτόχρονα οικονομικά νεοφιλελεύθερο και πολιτισμικά εθνικιστικό, ή σοσιαλιστικό και έντονα διεθνιστικό, ή να συνδυάζει στοιχεία που φαινομενικά αντιφάσκουν.

Η ιστορική εμπειρία δείχνει, εξάλλου, ότι η απόσταση ανάμεσα στη θεωρία και την πρακτική εφαρμογή κάθε ιδεολογίας —ιδίως στον κομμουνισμό και σε ακραίες μορφές εθνικισμού— υπήρξε συχνά τεράστια, με αποτελέσματα πολύ διαφορετικά από τις αρχικές διακηρύξεις.

Ένα λιγότερο προφανές ζευγάρι: Γιατί καπιταλισμός και κομμουνισμός βρίσκουν συχνά τους ίδιους αντιπάλους

Υπάρχει μια παρατήρηση που δεν χωράει εύκολα στο βασικό σχήμα «καπιταλισμός εναντίον κομμουνισμού»: και οι δύο, στην καθαρή θεωρητική τους μορφή, είναι διεθνιστικά ρεύματα. Ο Μαρξ κάλεσε τους εργάτες όλου του κόσμου να ενωθούν, αντιμετωπίζοντας το έθνος-κράτος ως εργαλείο της αστικής τάξης· το κεφάλαιο, από την πλευρά του, αναζητά εξ ορισμού την ελεύθερη κίνηση πέρα από σύνορα, νομίσματα και δασμούς.

Το αποτέλεσμα είναι ότι, ιστορικά, και τα δύο ρεύματα έχουν συγκρουστεί με τους ίδιους τοπικούς, παραδοσιακούς θεσμούς — απλώς για διαφορετικούς λόγους και με διαφορετικό τελικό στόχο.

Η μοναρχία ήταν το πρώτο εμπόδιο και για τους δύο: ένας απόλυτος μονάρχης μπορούσε να διαγράψει χρέη, να αναδιανείμει γη, να επιβάλει μονοπώλια ή να απαγορεύσει δραστηριότητες με μια υπογραφή — δηλαδή να παρέμβει αυθαίρετα στην περιουσία και στην αγορά, χωρίς κανέναν θεσμικό περιορισμό. Η γαλλική επανάσταση του 1789, που κατέλυσε το παλαιό καθεστώς, δεν άνοιξε τον δρόμο μόνο στον φιλελευθερισμό αλλά, μια γενιά αργότερα, και στην ίδια τη σκέψη που θα οδηγούσε στον μαρξισμό.

Τα θεοκρατικά καθεστώτα λειτούργησαν με παρόμοιο τρόπο, αν και από διαφορετική αφετηρία: η καθολική Εκκλησία απαγόρευε επί αιώνες την τοκογλυφία, θεωρώντας αμαρτία το κέρδος από τόκο — κάτι που καθυστέρησε αισθητά την ανάπτυξη τραπεζικού κεφαλαίου στη μεσαιωνική Ευρώπη.

Όπου κυριαρχεί η θεολογική προτεραιότητα έναντι της υλικής, το χρήμα παύει να είναι ο κεντρικός άξονας οργάνωσης της κοινωνίας — κάτι εξίσου δυσάρεστο τόσο για τον καπιταλισμό όσο και για τον υλισμό του Μαρξ, που έβλεπε στη θρησκεία «το όπιο του λαού», έναν μηχανισμό που αποπροσανατολίζει τις μάζες από την υλική τους συνθήκη.

Η δημοκρατία είναι η πιο σύνθετη περίπτωση, γιατί δεν είναι εξωτερικός αντίπαλος αλλά μηχανισμός εσωτερικής τριβής: μέσω εκλογών, το κοινοβούλιο μπορεί να αυξήσει τη φορολογία στους έχοντες, να διευρύνει το κράτος πρόνοιας, να αναδιανείμει πλούτο — δηλαδή να λειτουργήσει ως ήπια, σταδιακή μορφή σοσιαλισμού μέσα σε καπιταλιστικό πλαίσιο.

Το επιχείρημα του Thomas Piketty για προοδευτική φορολογία στο κεφάλαιο κινείται ακριβώς εκεί. Για τον κομμουνισμό, όμως, η δημοκρατία είναι εξίσου προβληματική από την αντίθετη κατεύθυνση: η κλασική λενινιστική αντίληψη θέλει το κόμμα να γνωρίζει το «αντικειμενικό συμφέρον» της εργατικής τάξης καλύτερα από τους ίδιους τους ψηφοφόρους, οι οποίοι θεωρούνται θύματα «ιδεολογίας» της άρχουσας τάξης — άρα η κοινοβουλευτική οδός θεωρείται ανεπαρκής ή και παγίδα.

Τέλος, ο εθνικισμός είναι εμπόδιο και για τους δύο επειδή βάζει το έθνος πάνω από την τάξη ή την αγορά: ο δασμός, ο έλεγχος κεφαλαίου και το «buy national» μπλοκάρουν την ελεύθερη κίνηση κεφαλαίου, ενώ η εθνική ταυτότητα διασπά την «ενιαία διεθνή εργατική τάξη» που οραματιζόταν ο μαρξισμός. Δεν είναι τυχαίο ότι η σημερινή συζήτηση για δασμούς και προστατευτισμό περιγράφεται συχνά ως σύγκρουση ανάμεσα σε παγκοσμιοποιημένο κεφάλαιο και οικονομικό εθνικισμό.

Η Κίνα ως παράδειγμα

Το πιο εντυπωσιακό ιστορικό παράδειγμα αυτής της δυναμικής είναι η ταχύτατη μετάβαση της Κίνας από μαοϊκό κομμουνισμό σε μια από τις πιο δυναμικές καπιταλιστικές οικονομίες του πλανήτη.

Το φαινόμενο δεν σημαίνει ότι καπιταλισμός και κομμουνισμός ήταν, εξαρχής, «η ίδια πλευρά» — σημαίνει κάτι πιο απλό και εξίσου ενδιαφέρον: η Πολιτιστική Επανάσταση και το Μεγάλο Άλμα Προς τα Εμπρός κατέστρεψαν σε μεγάλο βαθμό τις παραδοσιακές δομές της Κίνας — οικογενειακούς δεσμούς, θρησκευτικούς θεσμούς, κομφουκιανές ιεραρχίες, τοπικές ελίτ.

Όταν ο Ντενγκ Ξιαοπίνγκ, μετά τον θάνατο του Μάο το 1976, αποφάσισε να ανοίξει σταδιακά την οικονομία σε μηχανισμούς αγοράς, βρήκε μπροστά του ένα έδαφος σχεδόν χωρίς αντίσταση: δεν υπήρχαν πια ισχυρές παραδοσιακές δομές να μπλοκάρουν τις μεταρρυθμίσεις, ακριβώς επειδή το ίδιο το προηγούμενο καθεστώς τις είχε ήδη εξαλείψει.

Το ίδιο μοτίβο επαναλήφθηκε, με διαφορετική ένταση, στην πρώην Ανατολική Ευρώπη μετά την πτώση της ΕΣΣΔ: δεκαετίες κρατικού ελέγχου είχαν ήδη διαλύσει την προηγούμενη οικονομική και κοινωνική τάξη πραγμάτων, και το κεφάλαιο εισέρευσε γρήγορα μόλις άνοιξε ο δρόμος.

Αξίζει, πάντως, να σημειωθεί ότι η σημερινή Κίνα δεν εγκατέλειψε το κομμουνιστικό πολιτικό σύστημα — το Κομμουνιστικό Κόμμα παραμένει μονοκομματικά στην εξουσία· αυτό που άλλαξε είναι ο οικονομικός μηχανισμός, όχι η πολιτική δομή, κάτι που η ίδια η κινεζική ηγεσία περιγράφει ως «σοσιαλισμό με κινεζικά χαρακτηριστικά».

Η σημερινή αναβίωση του εθνικισμού: ΗΠΑ και Ευρώπη

Το θεωρητικό αυτό σχήμα δεν μένει στα βιβλία ιστορίας — έχει άμεση εφαρμογή στο σήμερα. Στις ΗΠΑ, ο Ντόναλντ Τραμπ εκπροσωπεί ένα μείγμα που δεν χωράει εύκολα στις παλιές κατηγορίες: καθαρά εθνικιστική ρητορική και πολιτική («America First»), σε συνδυασμό με φιλικές προς το κεφάλαιο επιλογές στο εσωτερικό (αποκρατικοποιήσεις, φοροελαφρύνσεις, απορρύθμιση) και έντονα προστατευτικές επιλογές προς τα έξω (δασμοί, περιορισμοί στο εμπόριο και τη μετανάστευση).

Πρόκειται, με άλλα λόγια, για έναν οικονομικό εθνικισμό που δανείζεται εργαλεία από τον καπιταλισμό στο εσωτερικό, αλλά τα γυρίζει εναντίον της ελεύθερης κίνησης κεφαλαίου και ανθρώπων στα σύνορα — ακριβώς το σημείο τριβής που περιγράψαμε παραπάνω.

Στην Ευρώπη, το ρεύμα αυτό δεν είναι περιθωριακό. Στη Γαλλία, η Εθνική Συσπείρωση της Μαρίν Λεπέν εμφανίζεται σταθερά πρώτη δύναμη στις δημοσκοπήσεις, με ποσοστά γύρω στο 30-33% — δηλαδή με σημαντική διαφορά από τον δεύτερο.

Στη Γερμανία, η Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) έχει παγιωθεί ως ισχυρή δύναμη σε περιφερειακό και εθνικό επίπεδο, κάτι αδιανόητο πριν από μια δεκαετία. Ανάλογα φαινόμενα καταγράφονται και σε άλλες μεγάλες αλλά και μικρότερες χώρες της Ένωσης, όπου εθνικιστικά ή εθνικολαϊκιστικά κόμματα κερδίζουν έδαφος με ρυθμό που δύσκολα μπορεί κανείς να αγνοήσει.

Οι υποστηρικτές αυτών των κομμάτων αποδίδουν την άνοδό τους κυρίως σε κοινωνικούς λόγους: στην ανεξέλεγκτη μεταναστευτική ροή από χώρες με πολύ διαφορετικά ήθη και έθιμα, που δυσκολεύεται να ενσωματωθεί, σε ανησυχίες για δημόσια ασφάλεια, και στην πίεση που ασκεί το φθηνό εργατικό δυναμικό στους μισθούς χαμηλής εξειδίκευσης.

Πρόκειται για επιχειρήματα που πράγματι κυριαρχούν στον δημόσιο λόγο των εθνικιστικών κομμάτων και εξηγούν σε μεγάλο βαθμό την εκλογική τους δυναμική. Αξίζει, όμως, να σημειωθεί ότι η εμπειρική βιβλιογραφία γύρω από αυτά τα ζητήματα —τη σχέση μετανάστευσης με εγκληματικότητα και με την πίεση στους μισθούς— παραμένει αντικείμενο έντονης διαφωνίας μεταξύ οικονομολόγων και εγκληματολόγων, με μελέτες που καταλήγουν σε αρκετά διαφορετικά συμπεράσματα ανάλογα με τη χώρα, την περίοδο και τη μεθοδολογία.

Πέρα από τη μετανάστευση, αναλυτές αποδίδουν την άνοδο του εθνικισμού και σε άλλους παράγοντες: στην απογοήτευση από την παγκοσμιοποίηση και τις συνέπειές της σε παραδοσιακές βιομηχανικές περιοχές, στην αυξανόμενη ανισότητα, και στη γενικότερη κρίση εμπιστοσύνης προς τους παραδοσιακούς, κεντρώους πολιτικούς σχηματισμούς.

Σε κάθε περίπτωση, το φαινόμενο επιβεβαιώνει το σχήμα που περιγράψαμε: όποτε η παγκοσμιοποίηση του κεφαλαίου (ή, ιστορικά, το διεθνιστικό όραμα του κομμουνισμού) προχωράει με ταχύτητα μεγαλύτερη από αυτή που η κοινωνία μπορεί να αφομοιώσει, ο εθνικισμός επανεμφανίζεται ως η πιο άμεση πολιτική αντίδραση.

Οι πέντε αυτές ιδεολογίες δεν είναι απλώς ακαδημαϊκές κατηγορίες, αλλά συνεχίζουν να διαμορφώνουν τον τρόπο που οργανώνονται σήμερα οικονομίες, κράτη και κοινωνίες. Κατανοώντας τι ακριβώς εννοεί καθεμία —ποιος είναι ο πυρήνας της, ποια η ιστορική της αφετηρία, πού συγκλίνει και πού συγκρούεται με τις άλλες— αποκτούμε ένα πιο ακριβές εργαλείο ανάγνωσης της σύγχρονης πολιτικής και οικονομικής συζήτησης, αντί να αρκούμαστε σε απλουστευτικές ετικέτες.