«Εσείς έχετε τα ρολόγια, εμείς όμως έχουμε τον χρόνο», φέρεται να είχαν πει οι Ταλιμπάν στους Αμερικανούς κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Αφγανιστάν. Ενός πολέμου που κράτησε 20 χρόνια και κατέληξε με την αποχώρηση των ΗΠΑ και την επαναφορά του θεοκρατικού καθεστώτος.
Η φράση αυτή ηχεί αναπόφευκτα επίκαιρη σήμερα, στις αίθουσες του Πενταγώνου και της Ουάσιγκτον. Διότι τα τρία χρονόμετρα που είχαμε επισημάνει στο σημείωμα της 9ης Μαρτίου —οι οικονομικές επιπτώσεις, η πολιτική πίεση και η στρατιωτική εξάντληση— χτυπούν ήδη συναγερμό για τις ΗΠΑ και για τη θέση τους στην κορυφή του διεθνούς συστήματος.
Οι δύο παρατάσεις στα τελεσίγραφα του προέδρου Τραμπ δείχνουν ότι αναγνωρίζει, έστω κι αν δεν το ομολογεί, πως τυχόν περαιτέρω κλιμάκωση της σύγκρουσης μοιάζει όλο και περισσότερο με την πορεία του Τιτανικού προς το παγόβουνο, έχοντας ως συνεπιβάτες την Ευρώπη και μεγάλο μέρος του δυτικού κόσμου.
Δεν είναι, όμως, καθόλου βέβαιο ότι η ηγεσία του Ιράν θα του προσφέρει τη διέξοδο που αναζητεί, χωρίς να αποσπάσει ανταλλάγματα τα οποία ενδέχεται να καταστήσουν την επιρροή του καθεστώτος ισχυρότερη από ό,τι ήταν πριν από τον πόλεμο.
Όχι στρατιωτικά ή βιομηχανικά —καθώς έχει υποστεί τεράστιες ζημιές, που θα χρειαστούν χρόνια για να επουλωθούν— αλλά γεωπολιτικά. Δηλαδή, μέσω της ανθεκτικότητας που επιδεικνύει στην απορρόφηση συντριπτικών πληγμάτων και της δυνατότητάς του να προκαλεί μεγάλα κόστη στα υπόλοιπα κράτη της περιοχής, αλλά και στη διεθνή οικονομία, ελέγχοντας τα Στενά του Ορμούζ.
Τίποτε από αυτά δεν φαίνεται ότι θα αλλάξει μέσα στις επόμενες 10-15 ημέρες. Μέχρι τώρα δεν υπάρχει κάποιο ορατό σημάδι ρηγμάτωσης στο καθεστώς του Ιράν, ούτε απάλειψη της ικανότητάς του να συνεχίσει τις επιθέσεις και το μπλοκάρισμα των στενών.
Η εμπλοκή 10.000-20.000 στρατιωτών και ειδικών δυνάμεων από την πλευρά των ΗΠΑ δύσκολα θα αλλάξει τα δεδομένα απέναντι σε ένα καθεστώς που δείχνει να έχει ήδη φορέσει στρατηγικό «γιλέκο αυτοκτονίας», απειλώντας ότι, εάν πληγούν οι ενεργειακές του υποδομές, θα πάρει μαζί του τη γύρω περιοχή και την παγκόσμια οικονομία.
Όταν, από τις πρώτες κιόλας ημέρες του πολέμου, προειδοποιήσαμε ότι το Ιράν δεν είναι Βενεζουέλα, υπήρχαν ακόμη αρκετοί «δρόμοι» για τις εξελίξεις. Σήμερα, ο πρόεδρος Τραμπ βρίσκεται μπροστά σε ένα αντικειμενικό αδιέξοδο. Εκτός κι αν μεσολαβήσει κάποια εντελώς απρόβλεπτη τροπή, υπάρχουν πλέον μόνο τρεις καθαρές επιλογές μπροστά του — και καμία δεν φαίνεται καλή για εκείνον.
Οι επιλογές που διαθέτει τώρα ο Τραμπ
Η πρώτη είναι η έναρξη σοβαρών διαπραγματεύσεων με το καθεστώς του Ιράν, κάτι που έως τώρα δεν φαίνεται να συμβαίνει, ώστε να βρεθεί κοινός τόπος για τη διακοπή της σύρραξης.
Όμως τέτοιου είδους διαπραγματεύσεις απαιτούν χρόνο, ενώ δύσκολα θα έχουν αίσιο τέλος χωρίς να τρωθεί το κύρος των ΗΠΑ και η σχέση τους με το Ισραήλ του Νετανιάχου. Το οποίο δείχνει να επιδιώκει την κλιμάκωση και ίσως βάλει προσκόμματα στη διαδικασία.
Η δεύτερη επιλογή είναι η κλιμάκωση, με ή χωρίς χρήση χερσαίων τμημάτων. Μια κίνηση που θα αυξήσει δραματικά τα ρίσκα για τις Ηνωμένες Πολιτείες και ενδέχεται να εξελιχθεί σε Αρμαγεδδώνα για τη διεθνή οικονομία, με τεράστιες συνέπειες για αναρίθμητα κράτη, ιδίως στην Ευρώπη και την Ασία.
Η τρίτη επιλογή είναι η σταδιακή απαγκίστρωση των ΗΠΑ από τον πόλεμο, με την επινόηση στην πορεία κάποιων λόγων που θα επέτρεπαν στον πρόεδρο να κηρύξει μία ακόμη «νίκη».
Με την ελπίδα ότι, χωρίς την πίεση του πολέμου, ίσως εκδηλωθούν στο εσωτερικό του Ιράν φυγόκεντρες δυνάμεις, εξαιτίας της οικονομικής δυσπραγίας, προσφέροντας εκ των υστέρων μια κάποια «δικαίωση» των ενεργειών του.
Η τελευταία επιλογή, όμως, που είναι ίσως και η ταχύτερη ως προς τη λήξη των εχθροπραξιών, δημιουργεί μια σειρά από τετελεσμένα.
Αναβαθμίζει το Ιράν σε ρυθμιστή της κυκλοφορίας σε ολόκληρο τον Περσικό, αφήνει το Ισραήλ άμεσα εκτεθειμένο και κρατά όλη την περιοχή σε αναβρασμό. Παράλληλα, θα καλλιεργήσει διεθνώς την αίσθηση ότι οι ΗΠΑ του Τραμπ «έβαλαν την ουρά στα σκέλια» και αποχώρησαν.
Το βάρος της επιλογής το φέρουν αποκλειστικά ο Ντόναλντ Τραμπ και το στενό του επιτελείο. Είναι βέβαιο ότι θα λάβουν υπόψη τους την αυξανόμενη πίεση των αμερικανικών αγορών, όπως και τις πολιτικές συνέπειες κάθε σεναρίου, χωρίς να είναι εκ των προτέρων γνωστό πώς θα σταθμίσουν τα δεδομένα.
Υπάρχουν βέβαια και οι εξωτερικές πιέσεις, από άλλες μεγάλες δυνάμεις. Είναι, όμως, αμφίβολο αν η Κίνα και η Ρωσία θα παρέμβουν σε αυτή τη φάση για την εκτόνωση μιας σύγκρουσης, την οποία έως τώρα ερμηνεύουν ως θετική για τα συμφέροντά τους.
Προς το παρόν, μοιάζουν να ακολουθούν τη ρήση που αποδίδεται στον Ναπολέοντα: «Ποτέ μην διακόπτεις τον αντίπαλό σου όταν διαπράττει λάθη».
Η Ευρώπη στο πρώτο κατάστρωμα
Η άλλη μεγάλη δύναμη που θα μπορούσε, θεωρητικά, να επιδράσει είναι η Ευρώπη. Όμως, έχει καταστεί πλέον εμφανές ότι δεν διαθέτει ουσιαστική δυνατότητα ενεργητικής παρέμβασης. Παρότι βρίσκεται στο πρώτο κατάστρωμα, λόγω οικονομικού μεγέθους, βλέπει το παγόβουνο να πλησιάζει ως ανήμπορος παρατηρητής.
Μια εικόνα για το εύρος των επιπτώσεων που θα έχει για την Ευρώπη η παράταση —ή, ακόμη χειρότερα, η κλιμάκωση— του πολέμου δίνουν ήδη καταγεγραμμένες δηλώσεις υψηλών αξιωματούχων.
Όπως εκείνη της προέδρου της ΕΚΤ, Κριστίν Λαγκάρντ, περί υποτίμησης των συνεπειών του πολέμου από τις αγορές, αλλά και η προειδοποίηση του προέδρου της Φινλανδίας, Αλεξάντερ Στουμπ, ότι οι οικονομικές συνέπειες μπορεί να αποδειχθούν ακόμη βαρύτερες και από εκείνες της πανδημίας Covid.
Μόνο που η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται σήμερα σε αισθητά χειρότερη οικονομική θέση από ό,τι το 2020: με μεγαλύτερα χρέη και ελλείμματα, αποκομμένη από την άφθονη και συγκριτικά φθηνή ρωσική ενέργεια, με μειωμένη ανταγωνιστικότητα -και με αυξημένες δαπάνες για εξοπλισμούς.
Θυμίζουμε ότι αρκετές χώρες, πιεζόμενες από χρέη και ελλείμματα, έχουν ήδη ενεργοποιήσει τη λεγόμενη «ρήτρα διαφυγής» προκειμένου να αυξήσουν τις αμυντικές δαπάνες. Με άλλα λόγια, εάν η νέα κρίση επιδεινωθεί, ίσως αποδειχθεί ότι η Ευρώπη δεν διαθέτει πλέον επαρκείς σωσίβιες λέμβους.