Όταν ακόμη και στη δημοκρατία των ΗΠΑ, με εκατοντάδες χρόνια λειτουργίας, την οποία για πολλά χρόνια είχαμε ως πρότυπο, υπάρχει η έκφραση «write to your congressman», είναι μάλλον παράδοξο να συζητάμε γιατί υπάρχει το ρουσφέτι στην Ελλάδα.
Η απάντηση είναι απλή. Έτσι λειτουργεί το σύστημα, ιδίως στην επαρχία. Ο βουλευτής εκπροσωπεί «τον τόπο του» και καλείται, ιδίως όταν η παράταξή του βρίσκεται στην εξουσία, να εξασφαλίσει το καλύτερο για την περιοχή και τους συντοπίτες-ψηφοφόρους του.
Σε μια οργανωμένη δημοκρατία, όμως, με θεσμούς που λειτουργούν, αυτό το «καλύτερο» πρέπει να επιδιώκεται με σεβασμό στην κείμενη νομοθεσία.
Ο βουλευτής παίζει τον ρόλο του μεσολαβητή: για να διορθώσει αδικίες, να υποχρεώσει υπηρεσίες να κινητοποιηθούν (νομίμως) προς όφελος του πολίτη, να προωθήσει νομοσχέδια που βοηθούν την περιοχή του και να κάνει ερωτήσεις στη Βουλή, αναδεικνύοντας θέματα που «καίνε» τους ψηφοφόρους της περιφέρειάς του.
Όσο παράδοξο κι αν ακούγεται αυτό σε κάποιους, εφόσον οι παρεμβάσεις περιορίζονται εντός των πλαισίων των νόμων, πρόκειται για μια θεμιτή σχέση, που ισχύει για όλες τις περιοχές και λειτουργεί μέσα από τα πολιτικά γραφεία των βουλευτών.
Γι' αυτό άλλωστε υπάρχει ο σταυρός προτίμησης. Μέσω αυτού, οι ψηφοφόροι εκλέγουν όχι απλώς παράταξη, αλλά και το πρόσωπο που θα εκπροσωπεί την περιοχή τους, ακριβώς με στόχο να υπερασπίζεται τα καλώς εννοούμενα συμφέροντά της και των κατοίκων της.
Η άλωση των θεσμών, οι «βοσκοί» και οι υπουργοί
Όπως και σε κάθε άλλη σχέση συμφέροντος, πάντα υπήρχαν και θα υπάρχουν παρατράγουδα. Το μεγάλο πρόβλημα δημιουργείται όταν αλώνονται οι θεσμοί και πρακτικά θεσμοθετείται η παράτυπη — και συχνά παράνομη — εξυπηρέτηση.
Αυτό συμβαίνει είτε λόγω συστηματικά κακής λειτουργίας των κρατικών υπηρεσιών είτε, όταν το κράτος αποτελεί «λάφυρο» της εκάστοτε εξουσίας. Φαινόμενα διόλου άγνωστα στη χώρα μας.
Την πραγματικότητα αυτή χειροτερεύει η ύπαρξη των — κατά το κοινώς λεγόμενο, σε πολιτικούς κύκλους — «βοσκών». Προσώπων, δηλαδή, που, για διάφορους λόγους, οικογενειακούς, κοινωνικούς, οικονομικούς και πολιτικούς, ασκούν αυξημένη επιρροή σε έναν ευρύ αριθμό ψηφοφόρων (τα… πρόβατα της υπόθεσης), σε μια μικρότερη ή μεγαλύτερη περιφέρεια.
Οι «βοσκοί» αυτοί, από τους οποίους συχνά φτάνουν να κρίνονται εκλογές σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης, αποτελούν ενδιάμεσο ρουσφετολογικό κρίκο, συχνά με πολύ μεγάλο ατομικό συμφέρον. Διότι, εύλογα, συγκεντρώνουν ισχύ πολύ μεγαλύτερη από εκείνη των μεμονωμένων ψηφοφόρων που ψάχνουν μια «εξυπηρέτηση».
Τα αναμενόμενα οφέλη εκτοξεύονται, βεβαίως, όταν ένας βουλευτής γίνει υπουργός. Διότι, σε αυτή την περίπτωση, έχει πολύ μεγαλύτερες δυνατότητες να εξασφαλίσει συμφέροντα της περιοχής και των κατοίκων της, αφού πλέον δεν διαθέτει απλώς νομοθετική, και άτυπα παρεμβατική εξουσία, αλλά εκτελεστική.
Αυτός άλλωστε είναι και ο λόγος, μαζί με την αυξημένη δημοσιότητα, που, κατά κανόνα, η υπουργική θητεία εξασφαλίζει στον βουλευτή την επανεκλογή του. Ακόμη και ως άνοδος στην κομματική επετηρίδα, πιστοποιεί στους ψηφοφόρους ικανότητα και παρεμβατική ισχύ, ασχέτως αν έπαψε να διατηρεί την υπουργική θέση.
Προφανώς, λοιπόν, το πιο λεπτό σημείο της όλης υπόθεσης είναι αν οι εξυπηρετήσεις είναι έννομες ή όχι, και αν οι θεσμοί λειτουργούν ικανοποιητικά ή πρέπει να ενισχυθεί η λειτουργία τους.
Για παράδειγμα, στην υπόθεση της τοποθέτησης του Μακάριου Λαζαρίδη ως ειδικού επιστήμονα το 2007, ενώ δεν είχε τα απαιτούμενα πτυχία, μεγάλο μέρος της ευθύνης βρίσκεται α) στο ποιος τη ζήτησε από τις υπηρεσίες και β) σε εκείνους που παρέβησαν τον νόμο, υπογράφοντας τον διορισμό του. Με αυτούς, όμως, ουδείς ασχολήθηκε ιδιαίτερα.
Τρικ, καθαρές λύσεις και ο ρόλος της δικαιοσύνης
Το ίδιο φαίνεται να συμβαίνει και σε κεντρικό επίπεδο, στην κυβέρνηση. Αντί να ασχοληθούν με τη βελτίωση της λειτουργίας των θεσμών και του κράτους, ανέδειξαν ως θέμα συζήτησης την «αναστολή» της βουλευτικής ιδιότητας, όταν ένας βουλευτής υπουργοποιείται, και την επαναφορά της με τη λήξη της υπουργικής θητείας.
Πρόκειται για ένα τρικ χωρίς ουσία, για λόγους που γρήγορα, όπως φάνηκε, αντελήφθησαν οι πάντες. Εν τούτοις, σύμφωνα με πρόσφατα δημοσιεύματα, προωθούνται σχετικές αλλαγές στον εκλογικό νόμο, μαζί με μερική κατάργηση του σταυρού, μέσα από ένα σύνθετο σύστημα.
Καθαρή λύση θα ήταν, βεβαίως, το πλήρες ασυμβίβαστο μεταξύ βουλευτή και υπουργού.
Όμως, σε αυτή την περίπτωση, ο εκάστοτε πρωθυπουργός και το στενό του επιτελείο θα έχαναν το ισχυρότερο εργαλείο που διαθέτουν για τον έλεγχο της κοινοβουλευτικής τους ομάδας: τη χειραγώγηση των φιλοδοξιών που, για λόγους τους οποίους ήδη εξηγήσαμε, έχουν οι βουλευτές να γίνουν υφυπουργοί και υπουργοί.
Κι επειδή στους αρχηγούς των κομμάτων το «πρωθυπουργικό» σύστημα, χωρίς… άτακτους βουλευτές, αρέσει ιδιαίτερα, κάτι τέτοιο δεν φαίνεται ότι μπορεί να συμβεί.
Παρά μόνον αν αντικατασταθεί ο σταυρός προτίμησης από μια λίστα, μετατρέποντας το σύστημα σε εντελώς πρωθυπουργικό και καταργώντας στην πράξη την εκπροσώπηση των διαφόρων περιοχών της χώρας. Εξ ου και τα σχετικά σχέδια που βλέπουν το φως της δημοσιότητας.
Είναι αυτός ο διόλου ενάρετος κύκλος που μας οδηγεί πίσω στην αφετηρία. Είτε σε εθνικό, είτε και σε τοπικό επίπεδο, η ενίσχυση των θεσμών και της ανεξαρτησίας της δικαστικής εξουσίας είναι η καλύτερη, αν όχι η μόνη άμυνα, απέναντι στα παράνομα ρουσφέτια.
Αυτό το αντιλαμβάνονται ενστικτωδώς και οι ψηφοφόροι, που έχουν εξυψώσει το κύρος της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας. Το ίδιο πρέπει να συμβεί και με την εγχώρια δικαστική εξουσία, που δυστυχώς βλέπει το κύρος της στο ναδίρ.
Είναι άλλωστε βέβαιο ότι στο εξής όποιος βουλευτής θελήσει να κάνει παρέμβαση σε υπηρεσία σχετιζόμενη με ευρωπαϊκά κονδύλια, θα φροντίσει πρώτα να πληροφορηθεί αν αυτό που ζητά ο ψηφοφόρος του είναι παράνομο ή όχι. Ή, εν τέλει, θα ρωτήσει ξεκάθαρα τις υπηρεσίες, πριν ζητήσει την ικανοποίηση του «αιτήματός» του.
Κι αυτό, βεβαίως, μόνον καλό μπορεί να είναι.