Οι νέες προβολές του ΥΠΟΙΚ έως το 2030 δείχνουν ότι η γήρανση του πληθυσμού και η επιβράδυνση της απασχόλησης αρχίζουν να αποτυπώνονται στα οικονομικά του ασφαλιστικού συστήματος, οδηγώντας τον ΕΦΚΑ ξανά σε ελλείμματα.
Η πρώτη δημοσιονομική αντανάκλαση του δημογραφικού προβλήματος φαίνεται ότι θα κάνει την εμφάνισή της στα οικονομικά του ασφαλιστικού συστήματος πριν από το τέλος της δεκαετίας. Οι μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν μετά την κρίση βελτίωσαν σημαντικά τη βιωσιμότητα του ΕΦΚΑ και επέτρεψαν την επιστροφή σε πλεονασματικά αποτελέσματα για περισσότερα από δέκα χρόνια.
Ωστόσο, οι νέες προβολές του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών δείχνουν ότι η γήρανση του πληθυσμού, η συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού και η επιβράδυνση της απασχόλησης αρχίζουν πλέον να ασκούν άμεση πίεση στα οικονομικά του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης, δημιουργώντας εκ νέου ελλείμματα από το 2029 και μετά.
Το σοκ
Οι εκτιμήσεις που περιλαμβάνονται στις οδηγίες για την κατάρτιση του νέου Πολυετούς Δημοσιονομικού Προγραμματισμού 2027-2030 και του προϋπολογισμού του 2027 καταγράφουν την εξάντληση των δημοσιονομικών περιθωρίων που είχαν δημιουργηθεί τα προηγούμενα χρόνια. Έτσι, από πλεόνασμα περίπου 1,1 δισ. ευρώ που προέβλεπε το Μεσοπρόθεσμο Πρόγραμμα για τους Οργανισμούς Κοινωνικής Πολιτικής, το ισοζύγιο μετατρέπεται σε έλλειμμα 362 εκατ. ευρώ το 2029, το οποίο διευρύνεται στα 1,27 δισ. ευρώ το 2030.
Η μεταβολή είναι ιδιαίτερα έντονη, καθώς μέσα σε μία τετραετία το ισοζύγιο των ασφαλιστικών φορέων επιδεινώνεται κατά περίπου 2,4 δισ. ευρώ. Πρόκειται για εξέλιξη που δύσκολα μπορεί να αποδοθεί σε συγκυριακούς παράγοντες, αφού αντανακλά μια βαθύτερη μεταβολή των μεγεθών που χρηματοδοτούν το ελληνικό ασφαλιστικό σύστημα.
Η βασική αιτία εντοπίζεται στη διεύρυνση της απόστασης μεταξύ των εσόδων από ασφαλιστικές εισφορές και των συνταξιοδοτικών δαπανών. Σύμφωνα με τις προβλέψεις του υπουργείου Οικονομικών, οι δαπάνες για συντάξεις θα αυξηθούν από 35,43 δισ. ευρώ το 2026 στα 40,75 δισ. ευρώ το 2030, σημειώνοντας άνοδο κατά 5,32 δισ. ευρώ. Την ίδια περίοδο, τα έσοδα από εισφορές εκτιμάται ότι θα αυξηθούν από 20,49 δισ. ευρώ στα 24,31 δισ. ευρώ, δηλαδή κατά 3,82 δισ. ευρώ.
Η διαφορά των περίπου 1,5 δισ. ευρώ μεταξύ της αύξησης των δαπανών και της αύξησης των εισφορών εξηγεί σχεδόν εξ ολοκλήρου την επιστροφή των ελλειμμάτων. Την ίδια στιγμή, η κρατική χρηματοδότηση παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητη. Η επιχορήγηση προς τα ασφαλιστικά ταμεία διαμορφώνεται σε όλη την περίοδο μεταξύ 15,9 και 16,2 δισ. ευρώ, χωρίς να προβλέπεται πρόσθετη ενίσχυση που θα μπορούσε να απορροφήσει τις πιέσεις. Η επιλογή αυτή συνδέεται με το νέο ευρωπαϊκό δημοσιονομικό πλαίσιο, το οποίο περιορίζει σημαντικά τη δυνατότητα αύξησης των μόνιμων δημόσιων δαπανών.
Η απειλή
Πίσω όμως από τους αριθμούς των προϋπολογισμών βρίσκεται η βαθύτερη αιτία της επιδείνωσης των οικονομικών του ασφαλιστικού: το δημογραφικό. Οι προβολές της Eurostat εκτιμούν ότι ο πληθυσμός της Ελλάδας θα μειωθεί στα 9,5 εκατομμύρια έως το 2050 και κοντά στα 8,1 εκατομμύρια έως το τέλος του αιώνα.
Ακόμη μεγαλύτερη σημασία έχει η εξέλιξη του οικονομικά ενεργού πληθυσμού, ο οποίος προβλέπεται να περιοριστεί από 6,2 εκατομμύρια άτομα το 2020 σε περίπου 4,7 εκατομμύρια το 2050.
Η εξέλιξη αυτή επηρεάζει άμεσα τη λειτουργία του ελληνικού ασφαλιστικού, το οποίο εξακολουθεί να βασίζεται κυρίως στο διανεμητικό μοντέλο. Οι εισφορές των σημερινών εργαζομένων χρηματοδοτούν τις συντάξεις των σημερινών συνταξιούχων και όσο μειώνεται ο αριθμός των ασφαλισμένων που εργάζονται και αυξάνεται ο αριθμός των συνταξιούχων, τόσο δυσκολότερη γίνεται η διατήρηση της δημοσιονομικής ισορροπίας.
Οι ίδιες τάσεις αποτυπώνονται και στην αγορά εργασίας. Η ανεργία έχει ήδη υποχωρήσει σε επίπεδα κοντά στο 8%, περιορίζοντας τα περιθώρια περαιτέρω σημαντικής πτώσης, ενώ η αύξηση της απασχόλησης εκτιμάται ότι θα επιβραδυνθεί περίπου στο 0,2%. Αυτό σημαίνει ότι η βάση των ασφαλιστικών εισφορών θα συνεχίσει να διευρύνεται, αλλά με αισθητά χαμηλότερους ρυθμούς σε σχέση με εκείνους που στήριξαν τα πλεονάσματα της προηγούμενης δεκαετίας.
Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτούν οι επανειλημμένες επισημάνσεις του διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννη Στουρνάρα, ότι το δημογραφικό αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μακροπρόθεσμες απειλές για τη χώρα, καθώς επηρεάζει ταυτόχρονα την αναπτυξιακή δυναμική, τα δημόσια οικονομικά και τη βιωσιμότητα του ασφαλιστικού συστήματος.
Παράλληλα, πρόσθετους κινδύνους δημιουργούν ενδεχόμενες νέες μόνιμες παροχές αλλά και πιθανές δικαστικές αποφάσεις που ενδέχεται να αυξήσουν τις συνταξιοδοτικές υποχρεώσεις, όπως οι διεκδικήσεις που συνδέονται με αποφάσεις του Ελεγκτικού Συνεδρίου για ειδικές κατηγορίες συνταξιούχων (πχ Δικαστικοί και Βουλευτές).
Σύμφωνα με ειδικούς της κοινωνικής ασφάλισης, οποιαδήποτε διεύρυνση των μόνιμων δαπανών θα πρέπει πλέον να συνοδεύεται από αντίστοιχες μόνιμες πηγές χρηματοδότησης, όπως επιβάλλουν οι νέοι ευρωπαϊκοί δημοσιονομικοί κανόνες, διαφορετικά ο κίνδυνος διεύρυνσης των ελλειμμάτων θα καταστεί ακόμη μεγαλύτερος.