Είναι ο κατάλογος διεθνούς αυστροουγγρικής εταιρείας καπνού του 1901.

Στο εξώφυλλο αναφέρονται μια σειρά πόλεων, στις οποίες η εταιρεία είχε είτε τις αποθήκες, είτε τα γραφεία της.

Έδρα η Βουδαπέστη. Κεντρικά γραφεία στην Καβάλα.

Αποθήκες καπνού στην Καβάλα, την Ξάνθη, τη Δράμα, τη Θεσσαλονίκη, αλλά και στην Πράβιστα, τη Σαμψούντα τη Σμύρνη.

Αναφορά και στη Νέα Υόρκη, εξαγωγικό προορισμό των καπνών που εξασφάλιζε η αυστροουγγρική εταιρεία, η οποία αργότερα πέρασε στο αυστριακό μονοπώλιο καπνού κυρίως από τις πόλεις της ανατολικής Μακεδονίας.

Γιατί, ωστόσο, ένας τέτοιος εμπορικός και διαφημιστικός κατάλογος του 1901 να αποτελεί αντικείμενο ενδιαφέροντος ακόμη και σήμερα, περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα;

Την απάντηση μας δίνει η ιστορικός, σύμβουλος της έκθεσης και αναπληρώτρια καθηγήτρια του Εθνικού Μετσόβειου Πολυτεχνείου Μαρία Ραντετζή και ο αρχιτέκτονας- μηχανικός του Πολυτεχνείου του Graz Σπύρος Φλεβάρης, της δημιουργού, δηλαδή, και του επιμελητή μιας ξεχωριστής έκθεσης, με τίτλο "Καπνός- Tabak".

Η έκθεση, που τελεί υπό την αιγίδα του Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας, εγκαινιάστηκε το καλοκαίρι του 2013 στην Καβάλα,
 
στο πλαίσιο των εορτασμών για τα 100χρονα από την απελευθέρωση της πόλης, από την πρέσβειρα της Αυστρίας στην Ελλάδα, παρουσία πλήθους επισήμων.

Στις 22 Ιανουαρίου, η έκθεση άρχισε να "ταξιδεύει", ακολουθώντας τη διαδρομή του ίδιου του καπνού έναν αιώνα νωρίτερα.

Πρώτος "σταθμός η Δράμα, στο δημαρχείο της οποίας θα φιλοξενηθεί ως το τέλος Μαρτίου του τρέχοντος έτους.

Επόμενες στάσεις στο "ταξίδι" της, η Ξάνθη και η Θεσσαλονίκη, ενώ θα φιλοξενηθεί και στο Μουσείο Μπενάκη, στο ιστορικό κτίριο της οδού Κουμπάρη, στο Κολωνάκι,

αναδεικνύοντας κυρίως σ΄ αυτό τον τελευταίο πιθανόν σταθμό της την κουλτούρα που αναπτύχθηκε γύρω από τον καπνό στο πιο σημαντικό αστικό κέντρο της χώρας στη διάρκεια του μεσοπολέμου.

Η έκθεση φανερώνει την επιρροή που δέχθηκε η αρχιτεκτονική των κτιρίων προβολής (καπνομάγαζα, γραφεία εταιρειών καπνού και οικίες καπνεμπόρων)

από ευρωπαϊκές και κυρίως αυστριακές τάσεις, από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι και την εποχή του Μεσοπολέμου.

Αναλύεται η αρχιτεκτονική αυτών των κτιρίων- ορόσημων σε όλα τα επίπεδα (πολεοδομικό, μορφολογικό, κτιριακό, υλικών, τεχνοτροπίας κ.λπ.).

Συγκρίνονται με παλαιότερα αλλά και νεότερα ανάλογα κτίρια.

Έτσι αναδεικνύεται η αρχιτεκτονική κληρονομιά και ο πλούτος όχι μόνο της πόλης της Καβάλας αλλά και άλλων πόλεων της ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης.

Εκεί ο καπνός αποτέλεσε μια μεγάλη οικονομική αναπτυξιακή δύναμη.

Αυτός είναι και ο λόγος που η έκθεση συγκέντρωσε το μεγάλο ενδιαφέρον πολλών Δήμων και ιδιωτικών φορέων και με αφετηρία τον Δήμο Καβάλας.

Ο κατάλογος της διεθνούς αυστροουγγρικής εταιρείας καπνού εκτίθεται στις προθήκες της έκθεσης.

Υπενθυμίζει το εντυπωσιακά εκτεταμένο δίκτυο του καπνεμπορίου και τον ρόλο μιας σειράς πόλεων- τότε ακόμη κάτω από Οθωμανική κυριαρχία -που ζούσαν τον κύκλο του καπνού.

Στις αρχές του εικοστού αιώνα, η καλλιέργεια, η εμπορία και η επεξεργασία των φύλλων καπνού που προορίζονται για εξαγωγές αποτελούσε την κυριότερη οικονομική δραστηριότητα στην Καβάλα, την Ξάνθη, τη Δράμα και τη Θεσσαλονίκη" εξηγεί η κ. Ρεντετζή.

Ένας τέτοιος κατάλογος, με εικόνες των καπναποθηκών σε όλους αυτούς τους διαφορετικούς σταθμούς του εμπορικού δικτύου, υπενθυμίζει το εξής:

Για όλες αυτές τις πόλεις, σημεία αναφοράς στον πολεοδομικό τους χάρτη αποτελούσαν τα γνωστά καπνομάγαζα, κτίρια- μάρτυρες της άρρηκτης σχέσης του καπνού με τις πόλεις της καπνεργασίας.

"Στα καπνομάγαζα", υπογραμμίζει στο Αθηναϊκό Πρακτορείο η κ. Ρεντετζή, "αποτυπώνονται όλες οι όψεις αυτής της πολύπλοκης σχέσης:

Οι καθημερινές συνήθειες της δουλειάς, ο έμφυλος καταμερισμός εργασίας, οι σχέσεις εξουσίας ανάμεσα στους καπνεμπόρους, τους καπνεργάτες και τις καπνεργάτριες.

Στο επίκεντρο οι πολύ συχνά αιματηρές πολιτικές συγκρούσεις, η εξαθλίωση, η φυματίωση που θέριζε τους καπνεργάτες.

Αλλά και η συμπαράσταση, οι αγώνες, οι ήχοι, τα χρώματα, οι κρυφές ερωτικές ματιές στα σαλόνια της επεξεργασίας, ακόμη και το άρωμα καπνού μιας έντονης και ταραγμένης καθημερινής ζωής".

Όλα τα παραπάνω αλλά και αντικείμενα όπως ένας παλιός εμπορικός κατάλογος καπνού, προσφέρουν ένα "παράθυρο" στην ιστορία μιας περιοχής, στις ιστορίες των ανθρώπων της, στην ιστορία ενός ολόκληρου έθνους, σημειώνει η κ. Ρεντετζή.

Από την πλευρά του, ο αρχιτέκτονας κ. Φλεβάρης εξηγεί τη διάρθρωση της έκθεσης:

"Η έκθεση εκτείνεται σε πέντε ενότητες: καπνός, εμπόριο, τεχνολογία, καπνομάγαζα και αρχιτεκτονική.

Οι πρώτες τρεις ενότητες αποτελούν μια γενικότερη εισαγωγή:

α) Στο θέμα του καπνού ως γεωργικού προϊόντος.

β) Στους τρόπους εμπορίας του καπνού, την ανάπτυξη δυτικών εμπορικών οίκων αλλά και τη διείσδυση ξένων τραπεζών στη χώρα.

γ) Στις διαφορετικές τεχνολογίες που χρησιμοποιήθηκαν κυρίως στην επεξεργασία του καπνού.

Το μεγαλύτερο βάρος δίνεται στις δυο τελευταίες ενότητες που είναι καθαρά αρχιτεκτονικές και αναδεικνύουν τις κεντροευρωπαϊκές επιρροές στον πολεοδομικό ιστό των πόλεων που εξετάζονται.

Σε αυτές τις δύο ενότητες, η έκθεση πραγματεύεται την επιρροή που δέχτηκε η αρχιτεκτονική των κτιρίων προβολής.

Αφορά τα καπνομάγαζα, γραφεία των εταιριών καπνού και οι οικίες των καπνέμπορων από ευρωπαϊκές και κυρίως αυστριακές τάσεις, από τα μέσα του 19ου αιώνα και μέχρι και την εποχή του Μεσοπολέμου, κυρίως στην Καβάλα αλλά και με αναφορές σε άλλες πόλεις της Ανατολικής Μακεδονίας".

Η ανάδειξη αυτών των νέων αρχιτεκτονικών τάσεων κάλυψε τις αυξανόμενες ανάγκες Ελλήνων και ξένων επιχειρηματιών.

Ο νέος σχεδιασμός βρήκε πρόσφορο έδαφος αφού ήταν ήδη γνωστός από επαγγελματικά ταξίδια στα μεγαλύτερα ευρωπαϊκά κέντρα, όπως η Βιέννη, πρωτεύουσα της τότε Αυστροουγγαρίας, του μεγαλύτερου αποδέκτη του καπνού της Καβάλας.

Αυστριακοί οίκοι αλλά και Αυστριακοί αρχιτέκτονες και μηχανικοί μπόρεσαν να μεταφέρουν και να εφαρμόσουν την πλέον σύγχρονη τεχνολογία, τεχνογνωσία και αισθητική σε μια περίοδο δυναμικών ιστορικών, πολιτικών και κοινωνικών ανακατατάξεων.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυστριακού αρχιτέκτονα είναι ο Konrad Jakob Josef von Vilas.

Επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την τοπική αρχιτεκτονική, κυρίως στην περιοχή της Δράμας (π.χ. Καπναποθήκη Πορτοκάλογλου), αλλά και της Καβάλας (μέγαρο Φέσσα).

Οι επιρροές αυτές γίνονται ιδιαίτερα εμφανής μετά το 1922, όταν το αρχιτεκτονικό έργο περνά στους "εμπειρικούς", οι οποίοι προσανατολίζονται και εμπνέονται από τα κτίρια- ορόσημα της πρώτης περιόδου 1880- 1912, χωρίς να μπορέσουν να εισχωρήσουν σε βάθος.

Πέρα από την έμφαση στην αρχιτεκτονική, ο Σπύρος Φλεβάρης αναγνωρίζει και την ίδια την έννοια του καπνού βλέποντάς τη μέσα από δύο διαφορετικές οπτικές.

Από τη μία, την ελληνική ματιά πάνω σ' ένα γεωργικό προϊόν που θεωρήθηκε μοχλός οικονομικής ανάπτυξης και "εργαλείο" ενίσχυσης του ελληνικού στοιχείου σε περιοχές που μέχρι τις αρχές του εικοστού αιώνα βρίσκονταν υπό Οθωμανική κατοχή.

Από την άλλη, για τις κεντροευρωπαϊκές χώρες, ο καπνός ταυτίζονταν με ένα εξωτικό προϊόν πολυτελείας πάνω στο οποίο "χτίστηκε" μια ολόκληρη κουλτούρα καπνίσματος, το εμπόριο του οποίου είχε μεγάλο ρίσκο αλλά και τεράστια κέρδη.

"Στόχος της έκθεσης", σημειώνει η κ. Ρεντετζή, "είναι να ξαναειπωθεί, με διαφορετικό αυτή τη φορά τρόπο και χρησιμοποιώντας τη δύναμη εικόνων και αντικειμένων, η ιστορία του καπνού μέσα από τους δρόμους του εμπορίου του".

Τα εκθέματα που φιλοξενούνται στις προθήκες της έκθεσης προέρχονται από τη συλλογή μιας ιστορικής εταιρείας καπνού γνωστής ως Αυστροελληνική.

Για παράδειγμα, εκτίθενται μία αυστριακή κοπτική μηχανή καπνού των αρχών του εικοστού αιώνα, ένα αυστριακό ταμπλό σημείου πώλησης καπνού του δέκατου ένατου αιώνα, συσκευασίες τσιγάρων του αυστριακού μονοπωλίου της ίδιας εποχής.

Η έκθεση περιλαμβάνει, επίσης, μία σειρά άγνωστων μέχρι πρόσφατα φωτογραφιών από το Σουηδικό Μουσείο Καπνού και Σπίρτων (Swedish Match Tobaks- och tändstickshistoriska Stiftelse),

μία εξαιρετική συλλογή φωτογραφιών, την οποία απέκτησε το φωτογραφικό αρχείο ΕΛΙΑ- ΜΙΕΤ έναν μήνα πριν από τη δημιουργία της έκθεσης, καθώς και φωτογραφίες από το αρχείο Paul Collart του Πανεπιστημίου της Λοζάννης.

Μία εξίσου σπάνια σειρά φωτογραφιών προέρχεται από έναν άγνωστο- μέχρι σήμερα -κατάλογο της εταιρείας Tabacus (πρώην Herzog), ο οποίος ανήκει στο Μουσείο Διακοσμητικών Τεχνών της Πράγας.

Εκτίθενται, επίσης, αντικείμενα από το Σουηδικό Ινστιτούτο στην Καβάλα, όπως- για παράδειγμα -ένα σερβίτσιο που ανήκε στο σπίτι του εκπροσώπου του σουηδικού μονοπωλίου καπνού, μία πολυθρόνα και δύο λάμπες φωτισμού, όλα σε στυλ Bauhaus.

Μία σειρά εξαιρετικών συγκυρίων διευκόλυνε την πρόσβασή των δύο δημιουργών της έκθεσης σε ένα πλήθος ιδιωτικών αρχείων.

Για παράδειγμα, ένα από τα πρώτα αντικείμενα που έφτασαν στα χέρια τους ήταν ο κατάλογος της εταιρείας Herzog,
 
της πιο ισχυρής αυστριακής εταιρείας καπνού του τέλους του δέκατου ένατου αιώνα στην Καβάλα, που ανήκει στην Αμερικανίδα Patricia Kuffler, σύζυγο του καπνέμπορου Stephen J Kuffler.

Όλα τα αντικείμενα βρέθηκαν εκτός Καβάλας, με εξαίρεση όσα ανήκουν στο Σουηδικό Ινστιτούτο της πόλης. Έφτασαν στα χέρια των διοργανωτών από τη Νέα Υόρκη, την Πράγα, τη Βιέννη, τη Στοκχόλμη και το Λονδίνο, αναδεικνύοντας έτσι για ακόμη μια φορά τη δύναμη του εμπορίου του καπνού.

Καλό "ταξίδι" λοιπόν στον... "Καπνό".

ΠΗΓΗ: ΑΠΕ-ΜΠΕ