Δείτε εδώ την ειδική έκδοση

Τεχνητή νοημοσύνη: Η ηθική της αγοράς μέσα από τη φιλοσοφία της Σχολής της Σαλαμάνκα

Πότε μια νόμιμη συναλλαγή είναι και δίκαιη στην εποχή των αλγορίθμων; Η μελέτη προτείνει έξι κριτήρια για την αξιολόγηση των επιχειρηματικών πρακτικών. Στο επίκεντρο η συναίνεση, ο ανταγωνισμός και η εταιρική λογοδοσία.

Τεχνητή νοημοσύνη: Η ηθική της αγοράς μέσα από τη φιλοσοφία της Σχολής της Σαλαμάνκα

Το άρθρο διερευνά πώς το κανονιστικό λεξιλόγιο της Σχολής της Σαλαμάνκα μπορεί να συμβάλει στην αξιολόγηση της επιχειρηματικής ηθικής της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ). Κεντρικό του ερώτημα είναι πότε μια εκούσια και νόμιμη συναλλαγή είναι δίκαιη. Η σύνδεση δεν παρουσιάζεται ως ιστορική γενεαλογία ούτε υποστηρίζεται ότι οι ύστεροι σχολαστικοί προέβλεψαν αλγορίθμους, ψηφιακές πλατφόρμες ή ψηφιακό χρήμα. Η Σαλαμάνκα χρησιμοποιείται ως κανονιστικός φακός, επειδή συνέδεσε τη λειτουργία της αγοράς με την ανταλλακτική δικαιοσύνη, την αναλογικότητα, την ουσιαστική συναίνεση, το κοινό αγαθό και την υποχρέωση αποκατάστασης.

Μεθοδολογικά, η μελέτη συνδυάζει ιστορικές πηγές, σύγχρονη οικονομική και ηθική έρευνα και θεσμικά κείμενα διεθνών και ευρωπαϊκών οργανισμών.

Εφαρμόζονται δύο έλεγχοι: λειτουργική αναλογία, όταν παλαιά και σύγχρονα προβλήματα μοιράζονται κοινές ηθικές δομές, και ιστορική μη ταυτότητα, ώστε διαφορετικοί θεσμοί να μην εξισώνονται αναχρονιστικά. Η βασική θέση είναι ότι η ΤΝ δεν προβλέπει απλώς τιμές, κινδύνους και προτιμήσεις, αλλά μπορεί να διαμορφώνει το ίδιο το πεδίο επιλογής. Επομένως, η ακρίβεια, η κερδοφορία και η τυπική συμμόρφωση δεν αρκούν για ηθική νομιμοποίηση.

Η έννοια της communis aestimatio περιγράφει μια δημόσια και συγκεκριμένη αποτίμηση, μέσα σε εύρος τιμών που επηρεάζεται από τη χρησιμότητα, τη σπανιότητα, την ποιότητα, τον κίνδυνο και τις συνθήκες ανταγωνισμού. Η αγοραία τιμή αποτελεί μαχητό τεκμήριο δικαιοσύνης και όχι αυτόματη ηθική εγγύηση, καθώς μπορεί να παραμορφώνεται από απάτη, εξαναγκασμό, μονοπωλιακή ισχύ ή εκμετάλλευση ανάγκης.

Η διάκριση εφαρμόζεται στη δυναμική και στην εξατομικευμένη τιμολόγηση. Οι πρακτικές αυτές μπορούν υπό όρους να βελτιώνουν την κατανομή πόρων ή να ωφελούν καταναλωτές, μπορούν όμως και να μετατρέπουν δεδομένα τοποθεσίας, συμπεριφοράς ή οικονομικής ευαλωτότητας σε αδιαφανές διαπραγματευτικό πλεονέκτημα. Ούτε η εξατομίκευση είναι πάντοτε άδικη ούτε η ενιαία τιμή πάντοτε δίκαιη.

Η απλή γνωστοποίηση δεν επαρκεί, εάν ο καταναλωτής δεν κατανοεί τα δεδομένα, τη λογική και τις πραγματικές εναλλακτικές του.

Στο πεδίο του χρήματος, φωτίζεται η σχέση αφθονίας, αξίας και εμπιστοσύνης, χωρίς να του αποδίδεται πλήρης σύγχρονη ποσοτική θεωρία. Η ΤΝ δεν δημιουργεί αυτοτελώς χρήμα, αλλά λειτουργεί πάνω στις υποδομές πληρωμών και χρηματοπιστωτικής εποπτείας.

Μπορεί να ενισχύει την ανίχνευση απάτης και τη διαχείριση ρευστότητας, αλλά και να αυξάνει την επιτήρηση, την εξάρτηση από κοινούς παρόχους και τη συστημική αδιαφάνεια. Απαιτούνται ιδιωτικότητα εκ σχεδιασμού, ανθεκτικότητα, κυβερνοασφάλεια, ισότιμη πρόσβαση και σαφής κατανομή ευθύνης.

Στις αυτοματοποιημένες συμβάσεις, η τυπική αποδοχή ή η αυτοεκτέλεση δεν εξασφαλίζει ουσιαστική συναίνεση. Η ανθρώπινη βούληση μετακινείται «ανάντη», στην επιλογή του συστήματος, των στόχων, των δεδομένων και των ορίων εντολής.

Χρειάζονται κατανοητή ενημέρωση, προστασία από παραπλανητικό σχεδιασμό, δυνατότητα ανάκλησης, αρχεία καταγραφής, ανθρώπινη παράκαμψη και ασφαλής διακοπή. Παραμένουν επίσης αναγκαίες οι εκ των υστέρων θεραπείες, όπως ακύρωση, διόρθωση, αποζημίωση και απόδοση άδικου κέρδους. Η επιχείρηση που επιλέγει και ωφελείται από το σύστημα δεν μπορεί να χρησιμοποιεί τον αλγόριθμο ως ηθική ασπίδα.

Η σχολαστική ανάλυση του τόκου μεταφέρεται στην αλγοριθμική πίστωση μέσω της απαίτησης πραγματικού δικαιολογητικού τίτλου και αναλογικότητας. Το επιτόκιο πρέπει να συνδέεται ελέγξιμα με αναμενόμενη ζημία, κόστος κεφαλαίου και πραγματικό κίνδυνο, όχι να αποσπά πρόσοδο από ανάγκη ή έλλειψη εναλλακτικών.

Η μηχανική μάθηση και τα εναλλακτικά δεδομένα μπορούν να βελτιώνουν την πρόβλεψη και την πρόσβαση στην πίστωση. Ωστόσο, μπορούν να αναπαράγουν ιστορικές ανισότητες μέσω μεταβλητών-υποκατάστατων. Η προβλεπτική ακρίβεια δεν ισοδυναμεί με δικαιοσύνη και η επιλογή κριτηρίου ισότητας είναι κανονιστική απόφαση που δεν μπορεί να εκχωρηθεί στο μοντέλο.

Στο πεδίο του ανταγωνισμού, το άρθρο δεν ταυτίζει κάθε μεγάλη πλατφόρμα με μονοπώλιο. Εξετάζει αν ο έλεγχος δεδομένων, πρόσβασης, κατάταξης και τιμολόγησης επιτρέπει σε έναν φορέα να διαμορφώνει τους όρους της αγοράς. Αλγόριθμοι μπορούν, σε συγκεκριμένες συνθήκες, να ευνοούν υπερανταγωνιστικές στρατηγικές, αλλά μπορούν επίσης να ενισχύουν την υποκοπή και να μειώνουν τιμές.

Εργαστηριακά αποτελέσματα, υψηλά περιθώρια ή μία κλαδική μελέτη δεν αποδεικνύουν αυτομάτως γενικευμένη ή παράνομη σύμπραξη. Κρίσιμα είναι η ανεξαρτησία των επιχειρηματικών αποφάσεων, η χρήση μη δημόσιων ανταγωνιστικών δεδομένων και η ισχύς στην αγορά.

Ως σύνθεση, προτείνεται η σωρευτική δοκιμασία Salamanca–AI με έξι κριτήρια: νομιμότητα δεδομένων, αναλογικότητα, ουσιαστική συναίνεση, δυνατότητα αμφισβήτησης, προστασία του ανταγωνισμού και αποκατάσταση.

Η εφαρμογή της απαιτεί απογραφή συστημάτων, εκτίμηση επιπτώσεων, τεκμηρίωση προέλευσης δεδομένων, ελέγχους ακρίβειας και άνισης επίδρασης, ανθρώπινη εποπτεία, παρακολούθηση και αποτελεσματικούς μηχανισμούς προσφυγής. Η restitutio ολοκληρώνει τη λογοδοσία μέσω διόρθωσης, επιστροφής αθέμιτης χρέωσης, αποζημίωσης ή απόδοσης αδικαιολόγητου κέρδους.

Η δοκιμασία αποτελεί σύγχρονη ανακατασκευή και όχι ιστορικό δόγμα ή αυτόματο δείκτη «ηθικής ΤΝ».

Τέλος, το άρθρο αναγνωρίζει ότι η Σαλαμάνκα ήταν ετερογενής, θεολογικά και νομικά προσδιορισμένη και συνδεδεμένη με το αποικιακό πλαίσιο. Η σημερινή αξιοποίησή της πρέπει να ενσωματώνει δικαιώματα, φυλετικές και έμφυλες ανισότητες και την εργασία παραγωγής δεδομένων.

Το τελικό συμπέρασμα είναι ότι η ΤΝ μπορεί να βελτιώνει την κατανομή πόρων, την ασφάλεια και την πρόσβαση σε υπηρεσίες, αλλά και να μετατρέπει πληροφοριακή υπεροχή, ευαλωτότητα και πλατφορμική ισχύ σε αθέατη πρόσοδο. Όσο αυξάνεται η αυτονομία των συστημάτων, τόσο ισχυρότερη πρέπει να γίνεται η ανθρώπινη και εταιρική λογοδοσία.

Κεντρική θέση: Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αίρει την εταιρική ευθύνη. Όσο διευρύνεται η αυτονομία του συστήματος, τόσο ισχυρότερη πρέπει να γίνεται η ανθρώπινη λογοδοσία, η δυνατότητα αμφισβήτησης και η αποκατάσταση.

* Δρ. Ιωάννα Ατσαλάκη, Αναπλ. Καθηγητής Γιώργος Ατσαλάκης,  Υποψ. Δρ. Δημήτρης Ζοπουνίδης, Ομότιμος Καθηγητής Κωνσταντίνος Ζοπουνίδης, Ακαδημαϊκός, Εργαστήριο Επιστήμης Δεδομένων Πολυτεχνείο Κρήτης

 

(**) Το άρθρο αυτό παρουσιάστηκε κατά τη διάρκεια του 21ου Διεθνούς Σεμιναρίου της Βασιλικής Ακαδημίας Οικονομικών και Χρηματοοικονομικών της Ισπανίας και του Δικτύου Οικονομικών της Βαρκελώνης, 11-14 Νοεμβρίου 2026.

 

ΣΧΟΛΙΑ ΧΡΗΣΤΩΝ

blog comments powered by Disqus
v
Απόρρητο