Mε τις αραβικές χώρες να μοιάζουν με καζάνι που βράζει, η κλιμάκωση των εντάσεων στη Μέση Ανατολή και στη βόρεια Αφρική ενέτεινε τον γεωπολιτικό κίνδυνο, επαναφέροντας στο προσκήνιο τα εμπορεύματα, όπου οι (ισχυρές) καθαρές ανοδικές θέσεις των θεσμικών στις προθεσμιακές αγορές εντοπίζονται κυρίως στο πετρέλαιο, στον χρυσό, στο ασήμι, στον χαλκό και στο καλαμπόκι.

Η ραγδαία αύξηση στις τιμές του πετρελαίου, εξάλλου, θα μπορούσε να επηρεάσει αρνητικά την παγκόσμια ανάπτυξη και να ωθήσει ανοδικά τις πληθωριστικές πιέσεις, με αντίκτυπο στις νομισματικές πολιτικές των βασικών οικονομιών. Επίσης, αν η αναταραχή εξαπλωθεί σε μεγάλους εξαγωγείς πετρελαίου, όπως η Σαουδική Αραβία και το Ιράν, τότε η (νέα) απότομη άνοδος των τιμών είναι ρεαλιστικό ενδεχόμενο.

Οι ασιατικές οικονομίες αλλά και γενικότερα οι εισαγωγείς «μαύρου χρυσού» θα είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι, ειδικά αν ο υπόλοιπος κόσμος αντιμετωπίσει επιβράδυνση της ανάπτυξης. Η άνοδος του πληθωρισμού σε ορισμένες αναδυόμενες αγορές, κυρίως λόγω της αύξησης στις τιμές των τροφίμων, έχει καταστεί επίσης πηγή ανησυχίας για τους επενδυτές.

Η διεύρυνση των ανησυχιών σε όλη τη Μέση Ανατολή δείχνει πόσο ευαίσθητες είναι πολλές αναδυόμενες οικονομίες στις υψηλότερες τιμές τροφίμων και στη δυσκολία εξασφάλισης αξιόπιστης ροής εισαγόμενων τροφίμων. Επιπλέον, ο προβληματισμός για τον πληθωρισμό έχει οδηγήσει αρκετές χώρες στη λήψη περιοριστικών μέτρων.

Πληθωριστικός κίνδυνος

Στην Κορέα, στην Ινδία και στη Βραζιλία τα επιτόκια αυξήθηκαν τον τελευταίο μήνα, ενώ στην Τουρκία υπήρξε περικοπή, σε μια προσπάθεια να αποφευχθεί η εισροή εξωτερικών κεφαλαίων (hot money) στη χώρα. Εν τω μεταξύ, η Κίνα εξακολουθεί να προσπαθεί να αντιμετωπίσει το εκτενές νομισματικό πλεόνασμα και η κεντρική τράπεζα αύξησε τα προβλεπόμενα αποθεματικά κατά επιπλέον 50 μονάδες βάσης τον Ιανουάριο, ενώ τον Φεβρουάριο προχώρησε σε νέα άνοδο.

Περαιτέρω αυξήσεις των επιτοκίων είναι πιθανές. Άλλα μέτρα, όπως η ταχύτερη ανατίμηση του κινεζικού νομίσματος, θα μπορούσαν επίσης να συμβάλουν στην αναχαίτιση των πληθωριστικών πιέσεων. Μόνο περιορισμένος αριθμός χωρών αντιμετωπίζει υπερθέρμανση της οικονομίας του, όπως η Βραζιλία και η Ινδία, και οι ανησυχίες συνδέονται με την πολιτική που ακολουθούν οι αντίστοιχες κεντρικές τράπεζες. Ορισμένες ολιγωρούν όσον αφορά στην καταπολέμηση της υπερθέρμανσης, ενώ, όπως αναφέρουν οι αναλυτές, τα υψηλότερα επιτόκια θα ήταν δυνατόν να προσελκύσουν κερδοσκοπικά κεφάλαια, τα οποία θεωρούνται ανεπιθύμητα.

Στο παραπάνω πλαίσιο, οι περισσότεροι αναλυτές παραμένουν θετικοί απέναντι στα εμπορεύματα. Οι βελτιωμένες -σε γενικές γραμμές- οικονομικές προοπτικές και τα υψηλότερα (πραγματικά) επιτόκια είχαν απομακρύνει μερικώς το ενδιαφέρον των επενδυτών από τα πολύτιμα μέταλλα, όπως ο χρυσός, προς τα βιομηχανικά μέταλλα, αν και η αύξηση του γεωπολιτικού κινδύνου επανέφερε το κίτρινο μέταλλο στο προσκήνιο.

Στην Κίνα η ανάπτυξη θα επιβραδυνθεί, αλλά θα παραμείνει ισχυρή. Βάσει αυτής το πενταετές πρόγραμμα θα επικεντρωθεί στην κατασκευή κατοικιών και υποδομών. Σε αυτό το πλαίσιο ορισμένοι αναλυτές παραμένουν θετικοί για τα βιομηχανικά μέταλλα, κυρίως για τον χαλκό, όπως επίσης και για τις γεωργικές καλλιέργειες, αφού οι καιρικές συνθήκες και διαρθρωτικοί παράγοντες συμβάλλουν στην έλλειψη προσφοράς, με ιδιαίτερη προτίμηση για το καλαμπόκι, λόγω της μεγάλης ζήτησης για αιθανόλη και ζωοτροφές.

Κατάσταση υψηλής ετοιμότητας

Πάντως, καθώς οι ανησυχίες στην αγορά ενέργειας εντείνονται από τον φόβο για μεγαλύτερη εξάπλωση της πολιτικής κρίσης και σε άλλα κράτη του αραβικού κόσμου, το αμερικανικό αργό εκτινάχτηκε στα 101 δολάρια το βαρέλι ενώ τα συμβόλαια παράδοσης του brent για τον Απρίλιο ξεπέρασαν τα 115 δολάρια το βαρέλι.

Η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας (ΙΕΑ) δήλωσε πως βρίσκεται σε κατάσταση υψηλής ετοιμότητας απέναντι στο ενδεχόμενο διατάραξης στην ομαλή τροφοδοσία του. Η IEA ελέγχει περίπου 1,6 εκατ. βαρέλια σε κοινά αποθέματα πετρελαίου, ωστόσο θα τα χρησιμοποιούσε μόνο σε περίπτωση σοβαρού προβλήματος του εφοδιασμού και όχι για να διαχειριστεί τις υψηλές τιμές του, σημείωσε στέλεχος της υπηρεσίας.

Ο κλάδος της ενέργειας, πάντως, δείχνει έτοιμος να αλλάξει πορεία και ίσως βρισκόμαστε στα πρώτα στάδια νέου ανοδικού κύκλου στην αγορά πετρελαίου, εκτίμησε η BlackRock. Με την παγκόσμια οικονομία να καταγράφει ισχυρές επιδόσεις για το 2010, οι πρώτες δυσκολίες αρχίζουν να εμφανίζονται στην αγορά πετρελαίου. Καθώς η ζήτηση δείχνει να αυξάνεται με σταθερό ρυθμό σε πολλές περιοχές του κόσμου, από την πλευρά της προσφοράς δίνεται μάχη ώστε να μην επηρεαστεί η αγορά πετρελαίου από μάλλον απότομη μείωση της παραγωγής.

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τόσο το ύψος των αποθεμάτων όσο και το περιθώριο ανόδου της παραγωγής (spare capacity), δύο από τις βασικές ενδείξεις του πόσο καλά λειτουργεί η αγορά «μαύρου χρυσού» σε επίπεδο προσφοράς, να σηματοδοτούν μια τάση προς χαμηλότερα επίπεδα. Με τις μετοχές του κλάδου ενέργειας να παραμένουν σε ελκυστικό σημείο, υπάρχει ακόμη περιθώριο ανοδικής κίνησης και αναθεώρησης προς τα πάνω στην κερδοφορία των επιχειρήσεων πετρελαίου.

Η παγκόσμια τάση

Όπως εκτιμούν αναλυτές, η ζήτηση ενέργειας είναι πλέον ισχυρή σε όλες τις γεωγραφικές περιοχές. Επιπλέον, απ’ ό,τι φαίνεται, η ζήτηση για «μαύρο χρυσό» από τις χώρες εκτός ΟΟΣΑ θα ξεπεράσει σχετικά σύντομα εκείνη των κρατών-μελών του οργανισμού, ίσως και μέσα στο 2013.

Η Κίνα παραμένει βασικός παράγοντας γι’ αυτό, αφού εκεί η κατά κεφαλήν κατανάλωση πετρελαίου βρίσκεται περίπου στο ένα πέμπτο της αντίστοιχης των ΗΠΑ, ενώ καταγράφονται μόλις 36 οχήματα ανά 1.000 κατοίκους (με βάση στοιχεία του 2008), έναντι 842 οχημάτων ανά 1.000 κατοίκους στις ΗΠΑ.

Παράλληλα, πολλά από τα γνωστά κοιτάσματα αντλούνται συστηματικά εδώ και πολλές δεκαετίες, με αποτέλεσμα τα εκμεταλλεύσιμα αποθέματά τους να μειώνονται, αφήνοντας τις πετρελαιοπαραγωγούς χώρες να πασχίζουν για να διατηρηθεί η προσφορά σε βιώσιμα επίπεδα.

Επίσης, με την ετήσια αύξηση της ζήτησης για πετρέλαιο να εκτιμάται στο 1,3% και τη συνεισφορά των χωρών εκτός ΟPΕC να υπολογίζεται στο 0,4% για κάθε χρόνο έως το 2015, η αγορά θα πρέπει να στραφεί προς τον ΟPΕC για να καλύψει τη διαφορά. Αυτό σημαίνει πως το περιθώριο αύξησης της παραγωγής από την πλευρά του ΟPΕC, το οποίο βρίσκεται τώρα στο υψηλότερο σημείο, γύρω στα 5 εκατ. βαρέλια την ημέρα (mb/d), μέσα στα επόμενα χρόνια θα αρχίσει να μειώνεται σταδιακά, γιατί η αγορά πετρελαίου θα βρίσκεται υπό πίεση και θα έχει ήδη απορροφήσει την περίσσεια προσφορά που προκάλεσαν η παγκόσμια κρίση, το περιθώριο αύξησης της παραγωγής (spare capacity) και τα υψηλά αποθέματα.

Κι ενώ δεν αποκλείεται το ενδεχόμενο κρίσης όσον αφορά στην προσφορά, πολλοί αναλυτές αρχίζουν να διατυπώνουν προβλέψεις σύμφωνα με τις οποίες το περιθώριο αύξησης παραγωγής για τις χώρες του ΟPΕC το 2012 θα πέσει στα 2,5 εκατ. βαρέλια ανά ημέρα, δηλαδή σε σημείο που δεν έχουμε δει από την εποχή των τιμών-ρεκόρ για το πετρέλαιο, τη διετία 2007-08.

Ενώ λοιπόν σήμερα όλοι επικεντρώνονται στις γεωπολιτικές εξελίξεις, θεωρώντας τες βασικό παράγοντα της πρόσφατης αύξησης στην τιμή του «μαύρου χρυσού», ορισμένοι αναλυτές θεωρούν πως βρισκόμαστε μπροστά σε ακόμη πιο θεμελιώδη θέματα, καθώς ήδη βλέπουμε τον ΟPΕC να αυξάνει την παραγωγή του, ενώ το επίπεδο των αποθεμάτων δείχνει τάσεις υποχώρησης, γεγονός που συνηγορεί στην άποψη όσων θεωρούν ότι βρισκόμαστε στην αρχή ενός ανοδικού κύκλου για τις τιμές της ενέργειας, με ό,τι αυτό σημαίνει και για τις αποτιμήσεις των εταιρειών του κλάδου.

Το αραβικό ντόμινο

Τα παραπάνω παρατηρούνται σε μία εποχή όπου οι αραβικές χώρες βρίσκονται σε εκρηκτική κατάσταση. Στην Αίγυπτο, πάντως, αν και η οικονομική ανάπτυξη αναμένεται να επηρεαστεί από την αναταραχή, είναι απίθανο να προκύψουν συναλλαγματικά προβλήματα.

Το ισοζύγιο πληρωμών ήταν ισχυρό την τελευταία δεκαετία, με ποικίλες εισροές ξένου συναλλάγματος, προερχόμενες από τη διώρυγα του Σουέζ, τις εξαγωγές πετρελαίου και τα έσοδα από τον τουρισμό. Η αναμενόμενη μείωση των εσόδων από τον τουρισμό δεν θα δημιουργήσει άμεσα προβλήματα.

Η Αίγυπτος έχει ένα σχετικά μικρό ποσό εξωτερικού χρέους και άφθονα αποθέματα σε ξένο συνάλλαγμα σε σχέση με το ύψος του δημόσιου χρέους της. Το αδύναμο σημείο της είναι ότι, παρά το εύφορο δέλτα του Νείλου, η χώρα εισάγει τρόφιμα σε μεγάλη κλίμακα. Οι αυξήσεις των τιμών των τροφίμων υπήρξαν η αφορμή για τις διαδηλώσεις, όπως άλλωστε συνέβη και στην Τυνησία. Ένα μεγάλο ποσοστό των Αιγυπτίων ζει κάτω από το όριο της φτώχειας. Οι αυξανόμενες τιμές των τροφίμων, επομένως, έχουν άμεση επίπτωση στο πόσο οι άνθρωποι μπορούν να καλύψουν βασικές τους ανάγκες διαβίωσης.

Λόγω της εξάρτησης της Αιγύπτου από την παγκόσμια αγορά τροφίμων, ο πληθωρισμός κινείται περίπου στο 10%. Και ενώ η κρίση μπορεί να εξαπλωθεί και σε άλλα κράτη που παρουσιάζουν τεράστιες ανισότητες μεταξύ πλούσιων και φτωχών, υψηλή ανεργία και αυταρχικά καθεστώτα, τα οποία αποτυγχάνουν να λάβουν επαρκώς υπόψη τις ανάγκες των ανθρώπων, το κρίσιμο ερώτημα είναι κατά πόσον η αναταραχή θα εξαπλωθεί στη Σαουδική Αραβία, τον πρωταρχικό εξαγωγέα πετρελαίου στον κόσμο, καθώς κάτι τέτοιο θα προκαλούσε νέα πετρελαϊκή κρίση, η οποία θα γινόταν αισθητή σε όλο τον κόσμο.

Ακόμα και αν οι περισσότεροι αναλυτές δεν αναμένουν σήμερα εμπλοκή της Σαουδικής Αραβίας, οι υψηλότερες τιμές πετρελαίου θα μπορούσαν επίσης να αυξήσουν περαιτέρω τις αντίστοιχες των τροφίμων στη βόρεια Αφρική, πυροδοτώντας μία αρνητική δίνη με παγκόσμιες διαστάσεις.

Το «μέρισμα της ειρήνης» της δεκαετίας του 1990, που είχε οδηγήσει τις τιμές του «μαύρου χρυσού» κοντά στα 10 δολάρια το βαρέλι, τα τελευταία χρόνια αντικαταστάθηκε από ένα αυξανόμενο γεωπολιτικό ασφάλιστρο κινδύνου, το οποίο, μαζί με τα ακραία καιρικά φαινόμενα, τις συνθήκες της αγοράς (προσφορά, ζήτηση, αποθέματα, εταιρείες - επενδύσεις), τις κερδοσκοπικές τοποθετήσεις σε σύνθετα επενδυτικά προϊόντα και την αύξηση της ζήτησης από αναδυόμενες οικονομίες (Κίνα, Ινδία), οδήγησε τις τιμές σε νέα υψηλά επίπεδα, προκαλώντας ανησυχίες στους καταναλωτές, στους επενδυτές και στους επιχειρηματίες.

Έτσι, σε γενικές γραμμές, εκτιμάται πως οι αγορές εμπορευμάτων, που απέδωσαν ικανοποιητικά τον περασμένο χρόνο, θα συνεχίσουν τη θετική πορεία τους και το 2011, εκτός κι αν η εκτίναξη των τιμών του πετρελαίου υποδαυλίσει ουσιαστικά την παγκόσμια ανάπτυξη, αλλάζοντας δραματικά τα δεδομένα.