Το σφίξιμο στο ζωνάρι πνίγει την οικονομία

Όποιος δεν γνωρίζει την Ιστορία είναι αναγκασμένος να την ξαναζήσει. Η δημοσιονομική λιτότητα σε χώρες που βιώνουν νομισματικό στραγγαλισμό μπορεί να διαλύσει κοινωνίες, κυβερνήσεις, ακόμη και κράτη.

Δημοσιεύθηκε: 10 Οκτωβρίου 2012 - 13:04

Martin Wolf

Το σφίξιμο στο ζωνάρι πνίγει την οικονομία

Τι θα συμβεί εάν μία μεγάλη οικονομία υψηλού εισοδήματος, υπό το βάρος μεγάλου χρέους και με υπερτιμημένη, σταθερή συναλλαγματική ισοτιμία, προσπαθήσει να μειώσει το χρέος της και να ανακτήσει την ανταγωνιστικότητά της; Αυτό το ερώτημα είναι απολύτως επίκαιρο καθώς αυτή είναι η πρόκληση που αντιμετωπίζουν η Ισπανία και η Ιταλία. Παρ' όλα αυτά, όπως δείχνει και η έκθεση Παγκόσμιο Οικονομικό Outlook από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, υπάρχει σχετικό ιστορικό προηγούμενο: εκείνο της μεσοπολεμικής Βρετανίας.

Η περίπτωση αυτή αποδεικνύει ότι η αλληλεπίδραση ανάμεσα στις εσωτερικές υποτιμήσεις και στη δυναμική του χρέους ενδέχεται να αποδειχθεί μοιραία. Επιπλέον, η κακή κατάσταση στην οποία βρίσκονται η Ιταλία και η Ισπανία είναι από πολλές πλευρές χειρότερη από εκείνη στην οποία βρισκόταν τότε η Βρετανία.

Σε τελική ανάλυση, η Βρετανία μπορούσε να επιλέξει να μην ακολουθήσει τον Κανόνα του Χρυσού. Αντιθέτως, η έξοδος από την ευρωζώνη είναι πολύ πιο δύσκολη. Επίσης, η Βρετανία είχε μία κεντρική τράπεζα που μπορούσε και ήθελε να μειώσει τα επιτόκια. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα μπορεί να μη θέλει να κάνει το ίδιο για την Ισπανία και την Ιταλία.

Η Βρετανία αναδύθηκε από το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με δημόσιο χρέος 140% του ΑΕΠ και επίπεδο τιμών υπερδιπλάσιο από τα προπολεμικά επίπεδα. Η κυβέρνηση αντιμετώπισε και τα δύο προβλήματα επιστρέφοντας στον Κανόνα του Χρυσού με την ισοτιμία που ίσχυε προπολεμικά -το οποίο έπραξε το 1925-, ώστε να αποπληρώσει το δημόσιο χρέος και να διατηρήσει την ανταγωνιστικότητά της. Ιδού μία χώρα κατάλληλη για το Tea Party.

Για να επιτύχει τον στόχο της, εφάρμοσε σφιχτή δημοσιονομική και νομισματική πολιτική. Το πρωτογενές πλεόνασμα (προ καταβολής τόκων) διατηρήθηκε κοντά στο 7% του ΑΕΠ καθ’ όλη τη δεκαετία του 1920. Ο στόχος επετεύχθη με τη βοήθεια του «Τσεκουριού του Geddes», όπως έμεινε γνωστό, λόγω του προέδρου της επιτροπής Sir Eric Geddes.

Η επιτροπή πρότεινε την περικοπή των δημοσίων δαπανών με τα ίδια ακριβώς επιχειρήματα που προβάλλουν σήμερα οι υποστηρικτές της εκτεταμένης λιτότητας. Εν τω μεταξύ, η Τράπεζα της Αγγλίας αύξησε τα επιτόκια στο 7% το 1920. Στόχος ήταν να ενισχυθεί η επιστροφή της ισοτιμίας στα προπολεμικά επίπεδα.

Σε συνδυασμό με τον συνεπακόλουθο αποπληθωρισμό, το αποτέλεσμα ήταν η εκτίναξη των πραγματικών επιτοκίων σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα. Αυτός ήταν ο τρόπος με τον οποίο οι στενόμυαλοι ανόητοι του βρετανικού κατεστημένου χειρίστηκαν τους δυστυχείς επιζήσαντες του καταστροφικού πολέμου.

Πώς λειτούργησε αυτή η δέσμευση για δημοσιονομικό λιμό και νομισματική νεκροφιλία;

Άσχημα.

Το 1938, η πραγματική παραγωγή ήταν σχεδόν η ίδια με το 1918, με ρυθμό ανάπτυξης 0,5% ετησίως. Και δεν ήταν λόγω της Μεγάλης Ύφεσης. Το 1928, η πραγματική παραγωγή ήταν χαμηλότερη από ό,τι το 1918. Οι εξαγωγές ήταν πεισματικά αδύναμες και η ανεργία παρέμενε σε υψηλά επίπεδα.

Το υψηλό ποσοστό της ανεργίας ήταν ο μηχανισμός που οδηγούσε σε χαμηλότερα επίπεδα τους πραγματικούς μισθούς. Οι μισθοί, όμως, δεν θεωρούνται ένα ακόμη επίπεδο τιμών. Στόχος ήταν να διαρραγεί η οργανωμένη μορφή εργασίας. Αυτή η πολιτική οδήγησε στη γενική απεργία του 1926. Η πολιτική τους προκάλεσε μία πίκρα που κράτησε αρκετές δεκαετίες μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Πέρα από το τεράστιο οικονομικό και κοινωνικό κόστος, οι πολιτικές αυτές απέτυχαν και στους στόχους που είχαν θέσει. Η χώρα βγήκε από τον Κανόνα του Χρυσού το 1931. Ακόμη χειρότερο είναι το γεγονός ότι το δημόσιο χρέος δεν μειώθηκε. Το 1930, το χρέος είχε αγγίξει το 170% του ΑΕΠ. Το 1933, είχε εκτιναχθεί στο 190% του ΑΕΠ (με τέτοια μεγέθη βλέπει κανείς με διαφορετική οπτική τον πανικό που έχει προκληθεί σήμερα).

Πράγματι, η Βρετανία δεν επέστρεψε στα προπολεμικά επίπεδα χρέους μέχρι το 1990. Γιατί απέτυχε η χώρα στη μείωση του λόγου χρέους προς ΑΕΠ; Εν συντομία, η ανάπτυξη ήταν πολύ χαμηλή και τα επιτόκια πολύ υψηλά. Ως αποτέλεσμα, ακόμη και το μεγαλύτερο πρωτογενές πλεόνασμα δεν μπορούσε να χαλιναγωγήσει τον λόγο χρέους.

Η ιστορία αυτή είναι παρόμοια με όσα εξελίσσονται στην ευρωζώνη σήμερα. Για να ανακτηθεί γρήγορα η ανταγωνιστικότητα, αντί για μεταρρυθμίσεις που θα διαρκούσαν μία δεκαετία, μειώνονται οι μισθοί. Αυτό συμβαίνει στην Ισπανία. Ακόμη και με ποσοστό ανεργίας στο 25%, όμως, οι ονομαστικοί μισθοί αυξάνονται ελάχιστα περισσότερο από ό,τι στη Γερμανία, από τότε που ξεκίνησε η κρίση. Εν τω μεταξύ, το πραγματικό ΑΕΠ της Ισπανίας συρρικνώθηκε.

Οι προσπάθειες για σύσφιγξη της δημοσιονομικής πολιτικής είναι βέβαιο ότι θα εντείνουν την ύφεση. Όπως και τα υψηλά πραγματικά επιτόκια, καθώς υπάρχει φυγή των εγχώριων και των διεθνών κεφαλαίων.

Όλοι αυτοί οι κίνδυνοι θέτουν την Ισπανία σε παγίδα χρέους, και μάλιστα στη συγκεκριμένη περίπτωση απειλείται τόσο ο ιδιωτικός όσο και ο δημόσιος τομέας.

Η Ιταλία, μία χώρα με μικρότερο έλλειμμα, αλλά με μεγαλύτερο δημόσιο χρέος, κινδυνεύει να εγκλωβιστεί στην ίδια παγίδα εάν τα επιτόκια παραμείνουν σε υψηλά επίπεδα και η ανάπτυξη εξακολουθήσει να είναι αναιμική.

Γι' αυτόν τον λόγο, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα θεωρεί ότι η μείωση των επιτοκίων του δημοσίου χρέους σε αυτές τις χώρες είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να ξεφύγουν από την καταστροφή μιας ταυτόχρονης κρατικής και τραπεζικής χρεοκοπίας. Δεν είναι, όμως, επαρκής προϋπόθεση για να ξεφύγει η χώρα από τον κίνδυνο. Πρέπει να βελτιωθούν οι προοπτικές ανάπτυξης.

Το ΔΝΤ εξετάζει αρκετές άλλες ενδιαφέρουσες περιπτώσεις. Μία εξ αυτών ήταν η μείωση του δημοσίου χρέους μεταπολεμικά στις ΗΠΑ. Μία άλλη είναι η εμπειρία της Ιαπωνίας τις τελευταίες δύο δεκαετίες, που έχει πολλά παρόμοια στοιχεία με τη Βρετανία τις δεκαετίες του 1920 και του 1930, ειδικότερα σε ό,τι αφορά τον αποπληθωρισμό. Μερικές ακόμη περιπτώσεις είναι το Βέλγιο τη δεκαετία του 1980 κι ο Καναδάς και η Ιταλία τη δεκαετία του 1990.

Το πιο σημαντικό συμπέρασμα είναι πως η δημοσιονομική προσαρμογή είναι ανέφικτη χωρίς ένα υποστηρικτικό νομισματικό περιβάλλον, με πολύ χαμηλά πραγματικά επιτόκια και ισχυρή οικονομία. Η Ιαπωνία απέτυχε σε αυτά τα σημεία τις δεκαετίες 1990 και 2000 όπως και η Βρετανία τις δεκαετίες 1920 και 1930.

Η αναποτελεσματικότητα της νομισματικής πολιτικής σε χώρες με μοχλευμένο ιδιωτικό τομέα, όπως συμβαίνει στη Βρετανία και στις ΗΠΑ σήμερα, δημιουργεί αντίστοιχους περιορισμούς, όπως αντιλαμβάνεται και η βρετανική κυβέρνηση. Ο πληθωρισμός έχει επίσης επιταχύνει τη μείωση του δημοσίου χρέους στο παρελθόν. Θα αποτελούσε έκπληξη εάν δεν το πετύχει και τώρα.

Η κριτική μου στη μελέτη του ΔΝΤ είναι πως δεν εστιάζει στις προσπάθειες μείωσης του δημοσίου χρέους σε σχέση με τις εξελίξεις στο ιδιωτικό χρέος. Είναι πολύ πιο δύσκολο να χαλιναγωγηθεί το δημοσιονομικό έλλειμμα, εάν ο ιδιωτικός τομέας προσπαθεί ταυτόχρονα να μειώσει την υπερβολική του έκθεση σε χρέη: λιγότερες δαπάνες από τη μία πλευρά συνεπάγονται μικρότερα έσοδα απ' την άλλη. Εάν παράλληλα δεν υπάρχει ισχυρή ζήτηση από το εξωτερικό, το αποτέλεσμα θα είναι να ολοκληρωθεί η απομόχλευση μέσω χρεοκοπιών και ύφεσης. Αυτό, όμως, είναι το χειρότερο σενάριο.

Παρ' όλα αυτά, είναι μία πολύ χρήσιμη μελέτη, αν μη τι άλλο, επειδή επαναφέρει τα συμπεράσματα από τη μεσοπολεμική εμπειρία της Βρετανίας στη σημερινή κατάσταση της ευρωζώνης. Υπάρχει μεγάλος κίνδυνος ο συνδυασμός σφιχτής δημοσιονομικής και νομισματικής πολιτικής να οδηγήσει την Ιταλία και την Ισπανία σε παγίδες χρέους μέσω της αλληλεπίδρασης υψηλών επιτοκίων και χαμηλής ανάπτυξης.

Τουλάχιστον η Βρετανία ανέκτησε τον έλεγχο των νομισματικών συνθηκών στο τέλος, βγήκε από τον Κανόνα του Χρυσού και μείωσε τα επιτόκια. Τα μέλη της ευρωζώνης δεν έχουν αυτήν την ανώδυνη επιλογή. Η δημοσιονομική λιτότητα, όμως, και οι προσπάθειες μείωσης των μισθών σε χώρες που βιώνουν νομισματικό στραγγαλισμό μπορεί να διαλύσουν κοινωνίες, κυβερνήσεις ακόμη και κράτη.

Χωρίς μεγαλύτερη αλληλεγγύη, η ιστορία θα λήξει μάλλον άδοξα...

© The Financial Times Limited 2012. All rights reserved.
FT and Financial Times are trademarks of the Financial Times Ltd.
Not to be redistributed, copied or modified in any way.
Euro2day.gr is solely responsible for providing this translation and the Financial Times Limited does not accept any liability for the accuracy or quality of the translation