Μια ζωγραφισμένη φορητή εικόνα και μάλιστα από αγιορείτες μοναχούς - αγιογράφους είναι (και πολύ περισσότερο - ήταν) μάλλον ακριβή για τον μη εύπορο πιστό των τελευταίων αιώνων της Τουρκοκρατίας.

Οι χάρτινες εικόνες του Αγίου Όρους (γνωστότερες ως "στάμπες") - τα θρησκευτικά δηλαδή χαρακτικά που τυπώνονταν στον Άθω, απεικονίζουν είτε μοναστήρια και σκήτες είτε αγίους και θρησκευτικές σκηνές με βάση την παράδοση της Ορθόδοξης αγιογραφίας.

Πρόκειται για αυτόνομα (μη ενταγμένα σε βιβλία) χαρακτικά έργα, που στην πλειονότητά τους, μετά τον 18ο αιώνα είναι χαλκογραφίες που τυπώθηκαν στον Άθω, αποτύπωναν μονές και σκήτες, αγίους και θρησκευτικές σκηνές και τα οποία έφεραν οι προσκυνητές μαζί τους ως λατρευτικά αναμνηστικά.



Είναι 41 απ' αυτές τις "χάρτινες εικόνες" μεγάλων στην πλειονότητά τους διαστάσεων (από 50Χ60 εκ. μέχρι και 100Χ120 εκ.- πολλές από τις οποίες φέρουν ακόμη εμφανή τα ίχνη του... διπλώματος για τη μεταφορά) που εκτίθενται από σήμερα ως και τις 15 Νοεμβρίου στις εγκαταστάσεις της Δημοτικής Πινακοθήκης Θεσσαλονίκης στην Κάζα Μπιάνκα, στο πλαίσιο των 49ων Δημητρίων.

«Ταχεία στην εκτύπωση και εύκολη στη μεταφορά, μια χαραγμένη απεικόνιση του κτηριακού συγκροτήματος της μονής, που πλαισιωνόταν συνήθως από το γύρω τοπίο και συμπληρωνόταν με παραστάσεις αγίων προσώπων και θρυλικές σκηνές, αντιπροσώπευε για τους πιστούς ένα εναργές σύνολο πληροφοριών.

Αυτό τους έδινε τη δυνατότητα να αναπαραστήσουν με τη φαντασία τους το ιερό καθίδρυμα, ενώ παράλληλα μετέφερε ένα θρησκευτικό και, πολλές φορές, μυστικό μήνυμα σε μία έντονα θρησκευόμενη κοινωνία.

Οι έντυπες αυτές παραστάσεις ήταν περιζήτητες σε κοινό, το οποίο δεν είχε, έξω από τον χώρο της εκκλησίας, παρά ελάχιστες ευκαιρίες να χαρεί μια ζωγραφιά, και ακόμη λιγότερες να αποκτήσει μία δική του.



Η υψηλή τιμή των φορητών εικόνων τις καθιστούσε προσιτές μόνο στις εύπορες τάξεις, γι' αυτό και οι χάρτινες εικόνες εύρισκαν τη θέση τους στο προσκυνητάρι των σπιτιών των απλών ανθρώπων» σημειώνει ο πρόωρα χαμένος συλλέκτης και ερευνητής της ιστορικής φωτογραφίας Γιώργος Κολομπίας.

Οι πρώτες, γνωστές σήμερα χαλκογραφίες και οι χάρτινες στάμπες τους που έχουν παραχθεί στο Άγιον Όρος, χρονολογούνται γύρω στο 1770. Τότε δεν υπήρχαν ακόμη εργαστήρια χαρακτικών στο Άγιον Όρος και οι μοναχοί αναγκάζονται για την αναπαραγωγή τους να στέλνουν τα σχέδια σε εργαστήρια της Δύσης (κυρίως στη Βενετία). Στα 1720 στήνονται, όμως, στα μοναστήρια και στις Καρυές τα πρώτα εργαστήρια και οι μοναχοί - σταμπαδούροι δημιουργούν εκεί πλέον το μεγαλύτερο κέντρο παραγωγής χάρτινων εικόνων .

Οι χιλιάδες τυπωμένες στο χαρτί εικόνες με αποτυπωμένες απόψεις μονών και αναπαραστάσεις εικόνων και κειμηλίων χρησιμοποιούνταν είτε από τους μοναχούς ως "διαπιστευτήρια" στις συχνές εξόδους τους από το Άγιον Όρος και τις επισκέψεις τους στα ανά τον κόσμο κέντρα της Ορθοδοξίας, είτε προσφέρονταν στους προσκυνητές ως "ευλογία" και λατρευτικό αναμνηστικό από τα ορθόδοξα μοναστήρια στους προσκυνητές για να κοσμήσουν στη συνέχεια τα προσκυνητάρια των σπιτιών των απλών ανθρώπων.

Είναι, μάλιστα, χαρακτηριστικό ότι οι καλλιγραφικές επιγραφές των χαλκογραφιών είναι χαραγμένες (και τυπωμένες) σε δύο συνήθως γλώσσες (με ελληνικά, σλαβικά και ρωσικά στοιχεία) για την ανάγνωσή τους απ' όλους τους πιστούς του ορθόδοξου κόσμου.

"Επιβλητικές μονές και σκήτες παρουσιάζονται μαζί με το φυσικό τους περιβάλλον, παρεκκλήσια, αρσανάδες, καθώς και ακτές και θάλασσες, όπου αρμενίζουν βάρκες και ιστιοφόρα πλάι σε θαλάσσια κήτη.

Ανάμεσα σε βραχώδη συμπλέγματα, ελικοειδή μονοπάτια, ορμητικούς χειμάρρους, φυτεμένες πλαγιές, οδοιπορούν μικροσκοπικοί προσκυνητές, χωρικοί με υποζύγια, βοσκοί, και πλήθος μοναχών που ασκούν τις καθημερινές τους μοναστικές δραστηριότητες, συνυπάρχοντας, με τον πιο ανεπιτήδευτο τρόπο, με αγίους, οι οποίοι, ενίοτε, επιτελούν ένα θαύμα.

Το κεντρικό τοπιογραφικό θέμα συνήθως περιβάλλεται από εικονίδια με θρησκευτικές σκηνές, οι οποίες γειτνιάζουν με μνημειακές παραστάσεις της Αγίας Τριάδος, του Χριστού, της Θεοτόκου και υποβλητικών ουρανίων λιτανειών" σημειώνει η επιμελήτρια της εκθεσης Φανή - Μαρία Τσιγκάκου.

"Πρόκειται για έναν κόσμο παραμυθένιο, εντός του οποίου συνυπάρχει το Θείο και το ανθρώπινο στοιχείο" λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η κ. Τσιγκάκου, υπογραμμίζοντας τη συγκινητικά ανθρώπινη πτυχή της ορθόδοξης εικονογραφίας, την οποία αποκαλύπτουν οι χάρτινες εικόνες.

Την έκθεση συνθέτουν εικόνες από τη συλλογή χάρτινων εικόνων της Αγιορειτικής Πινακοθήκης της Μονής Σίμωνος Πέτρας. Η συλλογή χαλκογραφημένων πλακών και εικόνων τυπωμένων σε χαρτί είναι σήμερα η σημαντικότερη παγκοσμίως και συγκροτήθηκε με δωρεές και αγορές έργων.

Παράλληλα, καταρτίστηκε corpus των αγιορειτικών χαλκογραφιών, το οποίο δημοσιεύεται με τίτλο: Αγιορειτική Χαλκογραφία (18ος-19ος αι.).

Η έκδοση είναι καρπός πολυετούς έρευνας, συστηματικής καταγραφής και φωτογραφικής τεκμηρίωσης, στις συλλογές χαρακτικών της Σιμωνόπετρας, άλλων αγιορειτικών μονών, βιβλιοθηκών, ιδρυμάτων και ιδιωτών στην Ελλάδα, τα Βαλκάνια, τη Δυτική Ευρώπη και τη Ρωσία.

ΠΗΓΗ: ΑΠΕ-ΜΠΕ