Νέο ενεργειακό σοκ με φόντο τον πόλεμο στο Ιράν
Η Ευρώπη εισέρχεται σε μια δεύτερη μεγάλη ενεργειακή κρίση μέσα σε λιγότερο από πέντε χρόνια, χωρίς να έχει ανακάμψει πλήρως από το σοκ στις τιμές του φυσικού αερίου το 2022, μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.
Τότε, η ευρωπαϊκή βιομηχανία υπέστη σοβαρό πλήγμα, προκαλώντας φόβους για μαζικά λουκέτα και αποβιομηχάνιση. Οι ίδιες ανησυχίες επανέρχονται σήμερα, ενώ περισσότεροι από τους μισούς Ευρωπαίους πολίτες θα προσέλθουν στις κάλπες μέσα στους επόμενους 12 μήνες, γεγονός που προσδίδει στην κρίση και έντονη πολιτική διάσταση.
Οπως σημειώνει το Bloomberg, οι τιμές του φυσικού αερίου έχουν αυξηθεί σχεδόν 200% από τον Φεβρουάριο, ξεπερνώντας τα 100 ευρώ ανά μεγαβατώρα στα τέλη Οκτωβρίου, στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων τεσσάρων ετών.
Στα πρατήρια, οι τιμές του ντίζελ έχουν καταγράψει ιστορικό ρεκόρ, ενώ της κηροζίνης σχεδόν διπλασιάστηκαν. Ανοδικά κινούνται και οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας, με τη Γερμανία να έχει ήδη ξεπεράσει τον μέσο όρο που καταγράφεται στην αρχή της χειμερινής περιόδου, ακόμη και σε σύγκριση με το 2022.
Από την έναρξη του πολέμου στο Ιράν, ο λογαριασμός της Ευρώπης για τις εισαγωγές ενέργειας έχει αυξηθεί κατά περισσότερο από 127 δισ. ευρώ, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σε μια περίοδο κατά την οποία πολλές κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν ήδη υψηλό δημόσιο χρέος.
Ιδιαίτερα εκτεθειμένοι είναι οι ενεργοβόροι και μεταφορικά εξαρτώμενοι κλάδοι, από τις κατασκευές και τα λιπάσματα μέχρι τη χημική βιομηχανία, τη γεωργία και τις αερομεταφορές.
«Μετά από πέντε χρόνια, έχουμε κουραστεί κάπως να συζητάμε για το πόσο μεγάλη είναι αυτή η κρίση, αλλά πρόκειται πράγματι για ένα πολύ σοβαρό ζήτημα», δήλωσε ο Νικολάι Ρομανόφσκι, ανώτερο στέλεχος ενεργειακής πολιτικής στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Χημικής Βιομηχανίας (CEFIC).
Οι φόβοι για τον χειμώνα και τα αποθέματα φυσικού αερίου
Οι μετεωρολογικές προβλέψεις προσφέρουν μια σχετική ανακούφιση, καθώς δείχνουν ότι ο χειμώνας αναμένεται γενικά ήπιος, με την ενίσχυση του φαινομένου Ελ Νίνιο να ενδέχεται να οδηγήσει ακόμη και σε θερμοκρασίες-ρεκόρ.
Ωστόσο, παραμένει ο κίνδυνος αιφνίδιων περιόδων έντονου ψύχους. Η βρετανική εταιρεία μετεωρολογικών προβλέψεων MetDesk προειδοποιεί ότι η πρόωρη διαταραχή του πολικού στροβίλου, του συστήματος ανέμων σε μεγάλο υψόμετρο που συγκρατεί τον αρκτικό αέρα κοντά στον Βόρειο Πόλο, θα μπορούσε να προκαλέσει νέο κύμα ψύχους στη βόρεια Ευρώπη τον Δεκέμβριο.
Παράλληλα, οι χαμηλές θερμοκρασίες στην Ασία θα μπορούσαν να εντείνουν τον ανταγωνισμό για τα φορτία υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), οδηγώντας σε ακόμη υψηλότερες τιμές.
Η κατάσταση των αποθεμάτων προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία. Τα επίπεδα αποθήκευσης φυσικού αερίου στην Ευρώπη βρίσκονται σε ιστορικά χαμηλά, περίπου 15 ποσοστιαίες μονάδες κάτω από τον πρόσφατο μέσο όρο και αρκετά χαμηλότερα από τον στόχο της ΕΕ για πληρότητα 90%.
Σύμφωνα με σενάριο του Ευρωπαϊκού Δικτύου Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς Φυσικού Αερίου (ENTSOG), εάν ο χειμώνας είναι ψυχρότερος από το αναμενόμενο και η παγκόσμια αγορά LNG παραμείνει περιορισμένη, τα ευρωπαϊκά αποθέματα θα μπορούσαν να υποχωρήσουν σε μόλις 10% έως το τέλος της χειμερινής περιόδου.
Για να αποφευχθεί αυτό το ενδεχόμενο, θα απαιτούνταν μείωση της ενεργειακής ζήτησης κατά 15%. Η Γερμανία, η μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης, κινδυνεύει να εξαντλήσει τα αποθέματά της έως τον Μάρτιο.
Η ανάγκη αναπλήρωσης των αποθεμάτων το επόμενο καλοκαίρι θα μπορούσε να διατηρήσει τις πιέσεις στην αγορά και μέσα στο 2027. Η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας (IEA) έχει ήδη προειδοποιήσει για αυτό το ενδεχόμενο.
«Είναι απολύτως σαφές ότι εισερχόμαστε σε μια επικίνδυνη περίοδο. Ζούμε σε έναν κόσμο κρίσεων», δήλωσε στις 29 Οκτωβρίου ο διευθύνων σύμβουλος της TotalEnergies, Πατρίκ Πουγιανέ.
Σχεδόν 35 δισ. ευρώ δαπανούν οι κυβερνήσεις για τη συγκράτηση των τιμών
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν υπερτριπλασιάσει από τον Ιούνιο τα δημοσιονομικά μέτρα για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης, με το συνολικό κόστος να προσεγγίζει τα 35 δισ. ευρώ, σύμφωνα με στοιχεία του ερευνητικού ινστιτούτου Bruegel που κοινοποιήθηκαν στο Bloomberg.
Ωστόσο, μεγάλο μέρος της οικονομικής στήριξης φαίνεται να μην είναι επαρκώς στοχευμένο και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ενθαρρύνει την κατανάλωση ορυκτών καυσίμων, ενδεχομένως επιδεινώνοντας το πρόβλημα τους χειμερινούς μήνες.
Η Ισπανία αντιστοιχεί περίπου στο ένα τρίτο των συνολικών δαπανών. Στα στοιχεία δεν περιλαμβάνεται ακόμη το δημοσιονομικό κόστος του πλαφόν στις τιμές του φυσικού αερίου που σχεδιάζει να εφαρμόσει η Ιταλία από το επόμενο έτος.
Την ίδια στιγμή, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα εφαρμόσει από την 1η Ιανουαρίου πλήρη απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού LNG, εξέλιξη που καταδεικνύει πόσο δύσκολη παραμένει η απεξάρτηση της Ευρώπης από τη Ρωσία.
Παρά την ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ο πόλεμος στο Ιράν και η ουσιαστική διακοπή της λειτουργίας των Στενών του Ορμούζ ανέδειξαν εκ νέου την ευαλωτότητα της Ευρώπης στις διεθνείς ενεργειακές αγορές.
Ακόμη και αν ο πόλεμος ΗΠΑ-Ιράν τερματιστεί σύντομα, μετά τις ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ και τις θετικότερες ενδείξεις για διαπραγματεύσεις με την Τεχεράνη, οι ενεργειακές μεταφορές δεν αναμένεται να επιστρέψουν αμέσως στην κανονικότητα.
Γαλλία και Ιταλία στο επίκεντρο της πολιτικής πίεσης
Οι πολιτικές επιπτώσεις της ενεργειακής κρίσης είναι ήδη ορατές, με διαδηλώσεις να πραγματοποιούνται από το Βερολίνο μέχρι το Μιλάνο και το Παρίσι, καθώς οι πολίτες διαμαρτύρονται για το αυξανόμενο κόστος ζωής.
Στη Γαλλία, η άνοδος των τιμών της ενέργειας επιβαρύνει μια ευρύτερη πολιτική, δημοσιονομική και κοινωνική κρίση, ενόψει των προεδρικών εκλογών του Απριλίου.
Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η γαλλική κυβέρνηση είχε δαπανήσει περίπου 70 δισ. ευρώ για τη στήριξη επιχειρήσεων και νοικοκυριών και την επιδότηση της βενζίνης, σύμφωνα με το Ελεγκτικό Συνέδριο της χώρας. Τα μέτρα περιόρισαν σε μεγάλο βαθμό τις κοινωνικές αντιδράσεις, αλλά επιβάρυναν σημαντικά τα δημόσια οικονομικά.
Υπό την πίεση των επενδυτών που πωλούν κρατικά ομόλογα, η κυβέρνηση του Εμανουέλ Μακρόν ακολουθεί αυτή τη φορά διαφορετική στρατηγική, κατευθύνοντας την ενίσχυση κυρίως σε όσους έχουν μεγαλύτερη ανάγκη.
Τα αρχικά μέτρα μετά την έναρξη της σύγκρουσης με το Ιράν αφορούσαν κυρίως τους κλάδους που εκτέθηκαν περισσότερο και ανέρχονταν σε μόλις 70 εκατ. ευρώ, αν και στη συνέχεια οι δαπάνες αυξήθηκαν.
«Για πρώτη φορά, όταν αντιμετωπίζουμε κρίσεις και εξωτερικούς κραδασμούς, το κράτος απαντά μειώνοντας τις δαπάνες αντί να τις αυξάνει», δήλωσε στις 4 Νοεμβρίου ο υπουργός Προϋπολογισμού, Νταβίντ Αμιέλ.
Η συγκεκριμένη προσέγγιση προκαλεί αντιδράσεις και προσφέρει επιχειρήματα στα πολιτικά άκρα. Η επικεφαλής της ακροδεξιάς Εθνικής Συσπείρωσης, Μαρίν Λεπέν, προτείνει τη μείωση του ΦΠΑ στα καύσιμα και σε άλλες μορφές ενέργειας, με ετήσιο κόστος σχεδόν 11 δισ. ευρώ, σύμφωνα με το κόμμα της.
Από την πλευρά του, ο υποψήφιος της ριζοσπαστικής Αριστεράς, Ζαν-Λικ Μελανσόν, έχει δεσμευθεί για επιβολή πλαφόν στις τιμές και στα περιθώρια κέρδους των διυλιστηρίων πετρελαίου.
Η κυβέρνηση απορρίπτει και τις δύο προσεγγίσεις, χαρακτηρίζοντάς τες είτε υπερβολικά δαπανηρές είτε επικίνδυνες για την επάρκεια των προμηθειών. Αντί αυτών, έχει διαθέσει ντίζελ από τα έκτακτα αποθέματα και έχει ανακοινώσει μέτρα που δεν επιβαρύνουν άμεσα τα δημόσια οικονομικά.
Ιδιαίτερα εκτεθειμένη είναι και η Ιταλία, η οποία εισάγει περίπου τα τρία τέταρτα της συνολικής ενεργειακής της κατανάλωσης. Η χώρα επηρεάζεται έντονα από τον αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ, ενώ το Κατάρ έχει παρατείνει έως το τέλος του έτους την κατάσταση ανωτέρας βίας στις παραδόσεις προς την Edison, στερώντας από την ιταλική εταιρεία κοινής ωφέλειας 35 φορτία μέσα στη χρονιά.
Περίπου το 60% των εισαγωγών ντίζελ της Ιταλίας προέρχεται επίσης από την περιοχή. Ο πληθωρισμός στη χώρα εκτινάχθηκε στο 5,6% τον Οκτώβριο, κυρίως λόγω της αύξησης των ενεργειακών τιμών.
Τον προηγούμενο μήνα, οδηγοί φορτηγών απέκλεισαν για πέντε ημέρες βασικούς δρόμους γύρω από τη Νάπολη, καθώς και την περιοχή γύρω από το λιμάνι της Μεσίνα στη Σικελία, διαμαρτυρόμενοι για το κόστος των καυσίμων. Σύμφωνα με την επιχειρηματική ένωση Confcommercio Sicily, οι επιπτώσεις μόνο στο νησί, που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις οδικές μεταφορές, ανήλθαν σε περίπου 50 εκατ. ευρώ.
Περίπου το 70% των φορτηγών στην Ευρώπη ανήκει σε στόλους με λιγότερα από δέκα οχήματα, συχνά οικογενειακών επιχειρήσεων με περιορισμένα περιθώρια κέρδους. Όπως δήλωσε ο Πάτρικ Σούστερ, επικεφαλής του τομέα οδικών εμπορευματικών μεταφορών της Kuehne + Nagel, το κόστος καυσίμων έχει αυξηθεί περίπου κατά 20% από την έναρξη του πολέμου στο Ιράν, ενώ οι χρεώσεις μεταφοράς εμπορευμάτων έχουν αυξηθεί κατά περίπου 15%.
Ο αποκλεισμός των δρόμων στην Ιταλία τερματίστηκε μόνο μετά την απόφαση της κυβέρνησης να διαθέσει περισσότερα από 100 εκατ. ευρώ σε φορολογικές πιστώσεις για το ντίζελ και περίπου 70 εκατ. ευρώ για τη στήριξη της γεωργίας και της αλιείας.
Προειδοποιήσεις για νέες πιέσεις στη βιομηχανία
Η Πολωνία προειδοποιεί επίσης ότι η Ευρώπη δεν κάνει αρκετά για να προστατεύσει πολίτες και επιχειρήσεις από την αύξηση του ενεργειακού κόστους.
Ο υφυπουργός Ενέργειας της χώρας, Βόιτσεχ Βρόχνα, ανέφερε ότι η βιομηχανία λιπασμάτων έχει εκφράσει έντονη ανησυχία για τις αυξήσεις των τιμών και τις επιπτώσεις τους στο κόστος και την ασφάλεια των τροφίμων.
Η νορβηγική χημική εταιρεία Yara International, η οποία λειτουργεί 21 εργοστάσια στην Ευρώπη, προειδοποίησε ότι, εάν οι τιμές του φυσικού αερίου παραμείνουν υψηλές, το ενεργειακό της κόστος θα αυξηθεί κατά 450 εκατ. δολάρια σε ετήσια βάση κατά το διάστημα Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου. Παράλληλα, αναπτύσσει παραγωγική δυναμικότητα σε άλλες περιοχές του κόσμου, μεταξύ των οποίων και το Τέξας, προκειμένου να περιορίσει την εξάρτησή της από τις ευρωπαϊκές τιμές φυσικού αερίου.
«Η κατάσταση είναι πολύ πιο δύσκολη και σοβαρή από ό,τι πριν από μερικά χρόνια. Αφήνουμε χώρο στους λαϊκιστές να κερδίσουν τις εκλογές», δήλωσε ο Βρόχνα.
Η απαγόρευση του ρωσικού LNG απειλεί να επιβαρύνει την αγορά
Η απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού LNG από την 1η Ιανουαρίου αναμένεται να αναγκάσει την Ευρώπη να αναζητήσει εναλλακτικές πηγές για να καλύψει το κενό, το οποίο αντιστοιχεί περίπου στο 15% των συνολικών προμηθειών του μπλοκ.
Αυτό ισοδυναμεί με ένα φορτίο LNG κάθε δύο ημέρες, σύμφωνα με υπολογισμούς του Bloomberg. Οι ευρωπαϊκές χώρες θα χρειαστεί να εξασφαλίσουν προμήθειες από τις διεθνείς αγορές, καταβάλλοντας σημαντικά υψηλότερες τιμές.
Παράλληλα, η μείωση των εισαγωγών από τη Ρωσία έχει αντισταθμιστεί από την αύξηση των προμηθειών από τις ΗΠΑ, γεγονός που προκαλεί ανησυχίες ότι η Ευρώπη απλώς μεταφέρει την ενεργειακή της εξάρτηση σε έναν σύμμαχο, του οποίου η αξιοπιστία τίθεται πλέον υπό αμφισβήτηση.
Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ είχε απειλήσει νωρίτερα φέτος με απαγόρευση εξαγωγών ντίζελ, θέτοντας σε κίνδυνο περίπου το μισό των ευρωπαϊκών εισαγωγών.
Η απειλή οδήγησε τις ευρωπαϊκές χώρες να δεσμευθούν για την απελευθέρωση έκτακτων αποθεμάτων, περιορίζοντας ορισμένες από τις αυξήσεις των τιμών. Η χαμηλή κατανάλωση στην Ευρώπη και η αυξημένη παραγωγή από τα διυλιστήρια πετρελαίου έχουν επίσης συμβάλει στην εξομάλυνση της αγοράς ντίζελ.
Ωστόσο, οι κίνδυνοι παραμένουν, εξαιτίας των απειλών για τις προμήθειες από τη Μέση Ανατολή και τη Ρωσία, αλλά και της πιθανότητας χαμηλότερων θερμοκρασιών.
Η επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ θεωρείται καθοριστική για την αποκλιμάκωση της κρίσης. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Πάτρικ Σούστερ της Kuehne + Nagel, ακόμη και αν αποκατασταθεί η ναυσιπλοΐα, θα χρειαστούν έως και έξι μήνες για να αποτυπωθεί η αλλαγή στις ευρωπαϊκές τιμές του ντίζελ.
«Ανησυχώ πολύ που, τόσο καιρό μετά την πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία, εξακολουθούμε απλώς να αλλάζουμε την πηγή της εξάρτησής μας», δήλωσε τον Οκτώβριο η υπουργός Ενέργειας της Σουηδίας, Έμπα Μπους.
Η ελληνική βιομηχανία προειδοποιεί για νέα λουκέτα
Η Ευρώπη κατάφερε να ξεπεράσει τον χειμώνα του 2022-2023 χάρη στον συνδυασμό της μείωσης της βιομηχανικής ενεργειακής ζήτησης και των ήπιων καιρικών συνθηκών. Ωστόσο, η συρρίκνωση της ζήτησης προκάλεσε μόνιμες απώλειες στη βιομηχανική παραγωγή και η Ευρώπη δεν έχει περιθώρια να χάσει και άλλες παραγωγικές μονάδες.
Ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα έχει η προειδοποίηση του Νίκου Κεραμίδα, γενικού διευθυντή Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Metlen Energy & Metals, η οποία λειτουργεί τη μοναδική πλήρως καθετοποιημένη μονάδα παραγωγής αλουμινίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
«Δεν είναι ότι πριν από τον πόλεμο στο Ιράν βρισκόμασταν σε μια εξαιρετική κατάσταση, όπου τα ενεργειακά ζητήματα είχαν επιλυθεί και απολαμβάναμε διεθνώς ανταγωνιστικές τιμές. Ελπίζουμε ασφαλώς ότι θα ληφθούν κάποια μέτρα για τον περιορισμό των επιπτώσεων», ανέφερε.
Ο ίδιος ζητά μεγαλύτερη ευελιξία στους κανόνες της ΕΕ για τις κρατικές ενισχύσεις, προειδοποιώντας ότι διαφορετικά «δεν μπορώ να φανταστώ ότι δεν θα δούμε και άλλα λουκέτα στην Ευρώπη».
Η Ευρώπη ποντάρει στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει να διασφαλίσει ότι αυτή θα είναι η τελευταία ενεργειακή κρίση που θα αντιμετωπίσει η Ευρώπη, ποντάροντας στην ταχεία ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας για τον περιορισμό της εξάρτησης από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα.
Οι προβλέψεις της ΕΕ δείχνουν σημαντική μείωση της ζήτησης φυσικού αερίου τα επόμενα χρόνια, ενώ παράλληλα προωθείται η ηλεκτροδότηση του ενεργειακού συστήματος.
Ο Σουρ Γένσεν, επικεφαλής του τομέα αγορών της σουηδικής ενεργειακής εταιρείας Vattenfall, εκτιμά ότι μέσα σε περίπου πέντε χρόνια η Ευρώπη θα μπορούσε να έχει περιορίσει σχεδόν στο μηδέν τις εισαγωγές LNG.
Για ορισμένες επιχειρήσεις, όμως, αυτή η προοπτική έρχεται πολύ αργά.
Η γερμανική εταιρεία παραγωγής πορσελάνης Kahla Porzellan, στο κρατίδιο της Θουριγγίας, κατασκευάζει σερβίτσια σε μπαρόκ και αρ ντεκό σχέδια εδώ και σχεδόν δύο αιώνες. Ωστόσο, το μηνιαίο κόστος φυσικού αερίου έφτασε πρόσφατα έως και τα 180.000 ευρώ, αντιπροσωπεύοντας το 70% των λειτουργικών δαπανών της, σύμφωνα με ανακοίνωση του διαχειριστή της.
Η επιχείρηση θα διακόψει τη λειτουργία της έως το τέλος του έτους, αφήνοντας 100 εργαζομένους χωρίς δουλειά.
«Η πρόσφατη αύξηση του ενεργειακού κόστους ήταν σημαντική. Ήταν η χαριστική βολή», δήλωσε στο Bloomberg ο διαχειριστής αφερεγγυότητας της εταιρείας, Ρολφ Ρόμπαχ.