H ηγεμονία των ΗΠΑ κλονίστηκε ισχυρά, αλλά δεν ήρθε η υποκατάστασή της από τη δυναμική Ασία, όπως ανέμεναν ορισμένοι αναλυτές. Το 2008 ορίζεται ως η χρονιά που άλλαξε πολλά στο διεθνές οικονομικό τοπίο.

Η κρίση, που ξεκίνησε στα μέσα του 2007 από την αγορά στεγαστικών δανείων των ΗΠΑ και το 2008 προκάλεσε τη χρεοκοπία τραπεζών κι άλλων "εμβληματικών" εταιριών, έφερε χιλιάδες απολύσεις και οδήγησε προ των πυλών της κατάρρευσης πολλές χώρες, προσφέρει στο 2009 έναν τελείως διαφορετικό κόσμο.

Μπορεί να μην ήρθε το τέλος του καπιταλισμού, όπως προέβλεψαν ορισμένοι αναλυτές, όμως σίγουρα ολοκληρώθηκε η 20ετής περίοδος της "δανεικής" ευημερίας στη Δύση. Δηλαδή τελείωσε η οικονομική της ευμάρεια, η οποία βασίστηκε στον εύκολο δανεισμό -που ευνόησε τα σύνθετα κερδοσκοπικά προϊόντα- και αναπτύχθηκε σε έναν κόσμο όπου ο κρατικός παρεμβατισμός είχε εξοβελιστεί.

Το έγκριτο περιοδικό "Newsweek" σε κεντρικό θέμα του στις μέρες του μεγάλου πανικού τον περασμένο Σεπτέμβριο τόνισε ότι εξαιτίας της κρίσης δεν αμφισβητήθηκε μόνο το χρεοκοπημένο μοντέλο λειτουργίας του τραπεζικού συστήματος, αλλά ολόκληρο το καπιταλιστικό σύστημα. Το βέβαιο, και απολύτως ενδιαφέρον, είναι ότι πλέον διανύουμε περίοδο μεγάλων αλλαγών.

Είναι ενδεικτικό ότι ο ίδιος ο ακαδημαϊκός κ. Φράνσις Φουκουγιάμα παραδέχτηκε πως "το αμερικανικό μοντέλο ζωής αποδείχτηκε ένοχο για την κρίση". Ήταν εκείνος που προ 20ετίας υποστήριζε πως ήρθε το τέλος της Ιστορίας, καθώς η επικράτηση του νεοφιλελευθερισμού επί του κράτους δεν προμηνύει σημαντικές αλλαγές στο άμεσο (με βάση τη μαρξιστική ιστορική μέτρηση του χρόνου) μέλλον.

Πολλοί μελετητές, μάλιστα, ανέσυραν το "Κεφάλαιο" του Μαρξ, από όπου επιχείρησαν να διαβλέψουν το νέο τοπίο που γεννά η κρίση της αμερικανικής οικονομίας. Μια κρίση που παρομοιάστηκε με το κραχ του 1929...

"Τώρα είμαστε όλοι σοσιαλιστές", σχολίασε δηκτικά ο Βρετανός, κ. Σάιμον Χέφερ, εκ των διανοητών της θατσερικής διακυβέρνησης στη Βρετανία, ενώ ακόμη πιο συμβολική είναι η απονομή του φετινού βραβείου Νόμπελ Οικονομίας στον κ. Πολ Κρούγκμαν, σε έναν από τους ισχυρότερους επικριτές της αμερικανικής οικονομικής πολιτικής, η οποία θεοποίησε την ιδιωτική πρωτοβουλία και δαιμονοποίησε την κρατική παρέμβαση.

Σε κάθε περίπτωση, μέσα στο 2009 θα επιχειρηθεί να μπουν σε τάξη τα... απομεινάρια της προηγούμενης καταστροφικής χρονιάς και θα φανεί εάν τα μέτρα που έχουν ληφθεί θα μπορέσουν γρήγορα να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα της κρίσης. Οι επιπτώσεις της κρίσης και οι αλλαγές σε όλο τον κόσμο, τις βασικές εκ των οποίων επιχειρεί να αποτυπώσει σήμερα ο "Μ", είναι πολυεπίπεδες.

-- Μεγάλος ο λογαριασμός της διάσωσης

Συνολικά περί τα 12 τρισ. δολάρια θα διαθέσουν οι χώρες παγκοσμίως για να σώσουν τις οικονομίες τους από την κρίση. Είναι ένας χονδρικός υπολογισμός των κεφαλαίων που θα διατεθούν με διάφορες μορφές -ξεκινώντας από τις ΗΠΑ με 7,7 τρισ. δολάρια και φτάνοντας στο Μαυροβούνιο με 1 δισ. δολάρια- με στόχο την τόνωση της οικονομίας και την ανάκαμψη των κεφαλαιαγορών μέσα στο 2009.

Ήδη, στις διεθνείς αγορές οι απώλειες του 2008 προσεγγίζουν τα 31 τρισ. δολάρια, με τη 13η Οκτωβρίου του 2008 να καταγράφεται στην ιστορία ως η ημέρα με τις μεγαλύτερες απώλειες για τον Dow Jones μετά το 1928.

Η αμερικανική χρηματαγορά, η οποία αντιστοιχεί στο 1/3 της παγκόσμιας, έχει καταγράψει μείωση της κεφαλαιοποίησής της κατά 8,8 τρισ. δολάρια. Κυβερνήσεις και αναλυτές προβλέπουν ότι τα κρατικά πακέτα σε συνδυασμό με τη μείωση των επιτοκίων θα αρχίσουν να δίνουν απτά αποτελέσματα από το δεύτερο εξάμηνο του 2009, με κύριες προϋποθέσεις την αύξηση της κατανάλωσης στις δυτικές χώρες και την εδραίωση του κλίματος εμπιστοσύνης στις χρηματαγορές.

-- Χρεοκοπίες επιχειρήσεων

Έκρηξη πτωχεύσεων στον δυτικό κόσμο προβλέπουν οι αναλυτές το 2009. Στις ΗΠΑ οι εταιρικές πτωχεύσεις θα είναι αυξημένες κατά 45% το 2008 σε σχέση με το 2007, ενώ το 2009 το ποσοστό αυτό θα αυξηθεί ακόμη περισσότερο, στο 50%, φτάνοντας συνολικά στις 62.000, έναντι 42.000 το 2008 και 28.000 το 2007.

Μάλιστα, η συμβουλευτική εταιρία Bain αναφέρει ότι το 2009 θα χρεοκοπήσουν στις ΗΠΑ περί τις 120 επιχειρήσεις με περιουσιακά στοιχεία που ξεπερνούν τα 100 εκατ. δολάρια. Το ισχυρό πλήγμα που υφίστανται οι οικονομίες της δυτικής Ευρώπης αποτυπώνεται στο ότι οι προβλέψεις για τις πτωχεύσεις μικρών και μεγάλων επιχειρήσεων το 2009 φτάνουν συνολικά τις 200.000. Ενδεικτικά, θα τετραπλασιαστούν στην Ισπανία και θα διπλασιαστούν στη Βρετανία.

-- "Τσουνάμι" απολύσεων

Διεθνείς οργανισμοί και επιχειρηματικές ενώσεις αναμένουν τσουνάμι απολύσεων. Καθώς στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη η ανάπτυξη θα είναι σχεδόν μηδενική, αυτό θα έχει άμεση επίπτωση στη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. Η κρίση θα περιορίσει την ανάπτυξη της παγκόσμιας οικονομίας κατά 2%, με αποτέλεσμα την απώλεια τουλάχιστον ενός εκατομμυρίου θέσεων εργασίας.

Επομένως, σύμφωνα με τα στοιχεία του Διεθνούς Οργανισμού Απασχόλησης, θα χαθούν τουλάχιστον 20 εκατ. θέσεις εργασίας παγκοσμίως μέσα στο 2009. Αυτό θα έχει ως συνέπεια ο αριθμός των ανέργων να φτάσει τα 210 εκατομμύρια. Και το χειρότερο είναι ότι τόσο ο Διεθνής Οργανισμός όσο και ο ΟΟΣΑ θεωρούν ότι ο αριθμός αυτός μπορεί να αποδειχτεί κατώτερος του τελικού. Οι εργαζόμενοι στις τράπεζες πλήρωσαν πρώτοι το τίμημα της κρίσης. Μόνο το τελευταίο διάστημα στους κλάδους εμπορικής και επενδυτικής τραπεζικής έχουν ανακοινωθεί σχέδια για την απόλυση 100.000 εργαζομένων.

Από τους υπόλοιπους τομείς, το σήμα κινδύνου είναι εντονότερο για τους εργαζομένους στις αυτοκινητοβιομηχανίες, στις κατασκευές, στις λιανικές πωλήσεις και στα ηλεκτρικά είδη. Από την άλλη, μέσα στο 2009 περίπου 1,5 εκατ. μισθωτοί σε όλο τον κόσμο θα δουν τον μισθό τους να περικόπτεται. Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας εκτιμά ότι οι πραγματικοί μισθοί θα αυξηθούν κατά 1,1% το 2009 με βάση το καλύτερο σενάριο. Στις βιομηχανικές χώρες, όμως, η αύξηση αναμένεται να υποχωρήσει από 0,8% το 2008 σε -0,5% το 2009.

-- Χώρες σε κίνδυνο

Μετά την Ουγγαρία, την Ισλανδία και την Ουκρανία μπορεί να έρθει η σειρά και άλλων χωρών. Οι πρώτες ισχυρές επιπτώσεις αφορούν στις χώρες της κεντρικής και της ανατολικής Ευρώπης, το χρέος των οποίων έχει διογκωθεί με αποτέλεσμα να απομακρύνεται η προοπτική ένταξής τους στη ζώνη του ευρώ.

Η μείωση της παγκόσμιας ζήτησης, η πτώση των τιμών, η συρρίκνωση των πιστώσεων, η αστάθεια των νομισμάτων και η πιστοληπτική υποβάθμιση είναι οι κίνδυνοι τους οποίους αντιμετωπίζουν οι χώρες αυτές, που βρίσκονται στη γειτονιά μας, αλλά και πολλές άλλες όπως το Ιράκ, το Ιράν, το Πακιστάν, η Μαλαισία και μια σειρά κράτη από την πολύπαθη κεντρική Αφρική, στα οποία αυξάνεται και ο κίνδυνος για εκατοντάδες χιλιάδες λουκέτα επιχειρήσεων.

-- Οι εμπορικές τράπεζες το νέο πρότυπο

Το χρηματοοικονομικό σύστημα βρίσκεται μπροστά σε σημαντικές ανακατατάξεις, ύστερα από τις ζημίες που υπέστη από την πιστωτική κρίση, οι οποίες εκτιμάται ότι θα φτάσουν το 1,4 τρισ. δολάρια σύμφωνα με τα στοιχεία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. Ήδη, οι χρεοκοπίες άλλοτε κραταιών ομίλων άλλαξαν το τοπίο.

Στις ΗΠΑ, μετά την εξαγορά της χρεοκοπημένης Bear Stearns από την JP Morgan, την κατάρρευση της Lehman Brothers και την απορρόφηση της Merrill Lynch από την Bank of America έχουν μείνει μόνο δύο ανεξάρτητες χρηματιστηριακές εταιρίες στη Wall Street, η Goldman Sachs και η Morgan Stanley. Ταυτόχρονα, προωθείται και το μοντέλο της εμπορικής τράπεζας με πιο συντηρητική στρατηγική και με λιγότερα κερδοσκοπικά ανοίγματα.

Επίσης, τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα έχουν να αντιμετωπίσουν τις αυστηρότερες συνθήκες δανεισμού αλλά και τη μεγαλύτερη πίτα εσόδων, αφού οι παίκτες θα έχουν μειωθεί. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εκτιμάται ότι θα αυξήσουν τη δυναμική τους οι ανθεκτικές στην κρίση ευρωπαϊκές τράπεζες, οι οποίες παρουσιάζονται ως φαβορί για εξαγορές τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Ευρώπη. Μάλιστα, αναλυτές αναφέρουν ότι οι συμφωνίες που θα πραγματοποιηθούν δεν θα αντιμετωπίσουν ιδιαίτερη αυστηρότητα από τις αρχές ανταγωνισμού, αφού τα ίδια τα κράτη ευνοούν τα deals με στόχο τη δημιουργία νέων πολύ πιο ισχυρών "εθνικών πρωταθλητών".

-- Το τέλος του G7

Η γρήγορη μετάδοση της κρίσης σε όλο τον κόσμο και η ανάγκη λήψης συντονισμένων μέτρων από τις παλιές και τις νέες δυνάμεις έριξαν τα στεγανά του πλούσιου κόσμου. Πλέον, μετά τη σύνοδο στην Ουάσιγκτον των ηγετών των 20 ισχυρότερων οικονομιών του κόσμου, θεωρείται ότι δεν μπορεί να υπάρξει σοβαρός στρατηγικός σχεδιασμός εάν δεν ληφθούν υπόψη οι θέσεις και των αναπτυσσόμενων χωρών, όπως είναι η Κίνα, η Ινδία, η Βραζιλία και η Ινδονησία, καθώς και των πλούσιων σε ενέργεια κρατών, όπως είναι η Ρωσία και η Σαουδική Αραβία. Το τέλος του G7 σηματοδοτεί την αρχή του G20.

-- Η Ασία δεν είναι η "νέα Δύση"

Το σενάριο που ήθελε οι αναδυόμενες αγορές να έχουν αποσυνδεθεί από τις εξελίξεις στον βιομηχανικό κόσμο και να μπορούν να πάρουν τα ηνία της διεθνούς οικονομίας προς το παρόν τουλάχιστον διαψεύδεται. Οι επιπτώσεις της "δυτικής κρίσης" είναι πλέον ορατές και στον αναπτυσσόμενο κόσμο.

Είναι ενδεικτικό ότι αρχίζει να ασθμαίνει ακόμη και το ισχυρό κουαρτέτο του αναπτυσσόμενου κόσμου: η Κίνα, η Ινδία, η Ρωσία και η Βραζιλία. Ενδεικτικά, στην Κίνα, η οποία αντιπροσωπεύει το 10% του παγκόσμιου ΑΕΠ, ο ρυθμός ανάπτυξης πέφτει σε μονοψήφια ποσοστά, για πρώτη φορά από το 2002. Μετά το 11,9% του 2007, το κινεζικό ΑΕΠ, σύμφωνα με την εκτίμηση της Παγκόσμιας Τράπεζας, θα αναπτυχθεί το 2008 κατά 9,4% και σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ κατά 9,5%.

Πτωτικά αναθεωρούνται και οι εκτιμήσεις για το 2009. Ο ΟΟΣΑ θέτει την ανάπτυξη στο 8% και η Παγκόσμια Τράπεζα στο 7,5%, μετά το αρχικό 9%, και κάτω από το επιθυμητό όριο του 8%, ώστε η οικονομία να μπορεί να απορροφήσει τους νεοεισερχομένους στην αγορά εργασίας. Στη Ρωσία η αύξηση του ΑΕΠ προβλέπεται στο 7% φέτος και στο 5,5% το 2009. Στη Βραζιλία οι εκτιμήσεις κάνουν λόγο για ανάπτυξη 3,5% το 2008 από 5% το 2007, ενώ πτώση κατά δύο μονάδες αναμένεται και στην Ινδία.

Οι αλλαγές στον κόσμο είναι σίγουρα μεγάλες. Όλα τα παραπάνω συνθέτουν μια απαισιόδοξη πρόβλεψη για τη νέα χρονιά που ανατέλλει. Όμως, όπως λέγεται, "η απαισιοδοξία είναι εξίσου αβάσιμη και προϊόν αυταπάτης όσο και η αισιοδοξία". Οι αναλυτές πέρυσι τέτοια εποχή έβλεπαν για το 2008 το ποτήρι τουλάχιστον μισογεμάτο. Τώρα για το 2009 το βλέπουν άδειο...

-- New Deal για τα τρόφιμα

Περίπου 923 εκατ. άνθρωποι σε όλο τον κόσμο -75 εκατ. περισσότεροι σε σχέση με το 2007- είναι αντιμέτωποι με την πείνα. Στη συντριπτική τους πλειονότητα (το 89%) ζουν σε χώρες της Αφρικής και της Ασίας. Το πρόβλημα οδήγησε την Παγκόσμια Τράπεζα στην υιοθέτηση ενός New Deal -τίτλος που χρησιμοποιήθηκε και για τα μέτρα τα οποία έλαβε ο Φραγκλίνος Ρούσβελτ στη δεκαετία του ’30 ώστε να αντιμετωπίσει το κραχ στην αμερικανική οικονομία- για τα τρόφιμα.

Βασικοί του άξονες ο διπλασιασμός της δανειοδότησης των καλλιεργητών, η ενίσχυση της αγροτικής παραγωγικότητας στις φτωχές χώρες, η βελτίωση της πρόσβασης σε τρόφιμα και η ειδική βοήθεια σε μικρούς καλλιεργητές. Από την άλλη, παρουσιάζεται ήδη μία νέα μορφή "αποικιοκρατίας" καθώς χώρες κυρίως από τον αναπτυσσόμενο κόσμο, όπως η Κίνα, η Ινδία, η Σαουδική Αραβία, η Λιβύη και η Αίγυπτος, έχουν επιδοθεί σε ράλι εξαγορών και ενοικιάσεων τεράστιων εκτάσεων γης στην Αφρική με στόχο να διασφαλίσουν τη μελλοντική τους επάρκεια σε τρόφιμα και βιοκαύσιμα.

-- Η επιστροφή της αποταμίευσης

Η πτώση των χρηματιστηρίων οδηγεί τους Αμερικανούς στην αποταμίευση, ενώ ουσιαστικά την προηγούμενη εικοσαετία ζούσαν χωρίς αποταμιεύσεις, καθώς οι καταθέσεις επί του διαθέσιμου εισοδήματος υπολογίζονταν κάτω από το 2,5%. Αξίζει να σημειωθεί ότι το χρέος των Αμερικανών καταναλωτών εκτοξεύτηκε από το 71% του ΑΕΠ το 2000 στο 100% το 2007 και σήμερα έχει ξεπεράσει τα 3,6 τρισ. δολάρια.
 
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Κεντρικής Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ, ένα μέσο νοικοκυριό χρωστά 8.700 δολάρια μόνο σε πιστωτικές κάρτες. Οι Αμερικανοί είχαν επαναπαυτεί στις υψηλές αποδόσεις των χρηματιστηρίων και της αγοράς ακινήτων. Η πτώση τους προκάλεσε χάος, το οποίο φαίνεται εντονότερα στις απώλειες -περισσότερες από 2 τρισ. δολάρια- των συνταξιοδοτικών ταμείων. Πολλοί κινδυνεύουν να μείνουν χωρίς σύνταξη, το ύψος της οποίας εξαρτάται από τις αποδόσεις των στοιχείων στα οποία είχαν επενδύσει τα συνταξιοδοτικά ταμεία.

Ανάλογη στροφή καταγράφεται και στους Ευρωπαίους, οι οποίοι πάντως ήταν πιο σώφρονες από τους Αμερικανούς. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Morgan Stanley, τους πρώτους εννέα μήνες του 2008 στην Ευρώπη περίπου 95 δισ. ευρώ κατευθύνθηκαν προς ασφαλέστερα αμοιβαία κεφάλαια.

* Αναδημοσίευση από το 562ο φύλλο της εβδομαδιαίας εφημερίδας "ΜΕΤΟΧΟΣ & ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ", με ημερομηνία 24 - 30/12/2008.