Η «εισβολή» Loeb στη σκοτεινή αγορά της τέχνης

Την Τρίτη στη Νέα Υόρκη, οι συλλέκτες έργων μοντέρνας τέχνης θα έχουν την ευκαιρία να δαπανήσουν δεκάδες εκατομμύρια δολάρια για να αποκτήσουν πίνακες όπως το «Abstraktes Bild» (712) του Gerhard Richter, που πωλείται με εκτιμώμενη τιμή μεταξύ 22 και 28 εκατ. δολ. Ο πίνακας πουλήθηκε πριν από μόλις 18 μήνες στη Sotheby’s έναντι 17,5 εκατ. δολ. και το ερώτημα είναι εάν θα επιτευχθεί νέο ρεκόρ για τον Γερμανό ζωγράφο. Είναι δύσκολο να απαντήσει κανείς.

Όπως και τα 38 έργα που πουλήθηκαν στη δημοπρασία του οίκου Christie’s για τη μεταπολεμική και σύγχρονη τέχνη, έτσι και το Abstraktes Bild έχει εγγυημένη προσφορά τιμής, που σημαίνει ότι σίγουρα θα πουληθεί. Σε πέντε περιπτώσεις, αυτή η ελάχιστη προσφορά τιμής -το ύψος της οποίας δεν αποκαλύπτεται- έγινε από ανώνυμο συλλέκτη ή dealer που μπορεί επίσης να συμμετέχει στη δημοπρασία.

Η βυζαντινή δομή προμηθειών που έχει δημιουργηθεί συνεπάγεται ότι όποιος κι αν κερδίσει στη δημοπρασία, η πραγματική τιμή για το έργο του Richter θα είναι μικρότερη από ό,τι δείχνει το αρχικό νούμερο.

Είναι γνωστό πως η αγορά τέχνης είναι ριψοκίνδυνη και σκοτεινή. Οι dealers καταβάλλουν μεγάλες προσπάθειες για να μην αποκαλύπτουν τις τιμές ή να μη δείχνουν σε κανέναν (ακόμη και στον ίδιο τον καλλιτέχνη) τι πραγματικά αξίζει ένα έργο. Οι δημοπρασίες είναι το τελευταίο οχυρό της ανοιχτής τιμολόγησης. Καθώς όμως, η Christie’s και η Sotheby’s ανταγωνίζονται σκληρά, χάνεται και αυτό το οχυρό.

Οι οίκοι δημοπρασιών αλλάζουν ρότα και λειτουργούν περισσότερο ως ιδιώτες dealers και λιγότερο ως δημόσιες αγορές έργων τέχνης. Αυτό έγινε περισσότερο έντονο αυτήν την εβδομάδα, όταν ο Dan Loeb, ο ακτιβιστής επενδυτής των hedge funds και συλλέκτης έργων τέχνης, κέρδισε εν πολλοίς τη μάχη με τη Sotheby’s την οποία θεωρεί παλιομοδίτικο οίκο από πολλές απόψεις. Ο κ. Loeb θα συμμετάσχει στο διοικητικό συμβούλιο της Sotheby’s μαζί με δύο ακόμη άτομα που διόρισε το hedge fund του, Third Point.

Ο κ. Loeb έχει περιγράψει τη Sotheby’s ως «παλιό κλασικό πίνακα που χρειάζεται απεγνωσμένα αποκατάσταση». Θέλει να σταματήσει την πρακτική των εκπτωτικών προμηθειών και να υιοθετήσει «πιο επιθετική χρήση των κεφαλαίων, ορισμένες φορές σε συνεργασία με έμπιστους εταίρους ώστε να εξασφαλιστούν εργασίες ιδιωτικών πωλήσεων και δημοπρασιών». Αυτοί οι «έμπιστοι εταίροι» συνήθως είναι dealers της αγοράς τέχνης και επενδυτές συλλέκτες όπως από τον κλάδο των hedge funds που του είναι τόσο οικείος.

Κατά μία έννοια, οι κατεργαριές στα ανώτατα κλιμάκια της αγοράς τέχνης -ειδικότερα στον κόσμο της σύγχρονης τέχνης όπου η αξία και η τιμή ενός έργου μπορεί να έχουν ελάχιστη μεταξύ τους σχέση- δεν έχουν μεγάλη σημασία. Εδώ ισχύει η ίδια αρχή που διαπιστώνει κανείς στην αίθουσα VIP στα καζίνο του Μακάου: εάν δεν αντέχεις να χάσεις εκατομμύρια στον τζόγο, τότε καλύτερα να μην παίζεις με εκείνους που έχουν αυτήν τη δυνατότητα.

Η Christie’s και η Sotheby’s, όμως, έχουν πολλά να χάσουν πέρα από τη φήμη τους. Οι οίκοι δημοπρασιών έργων τέχνης ενώνουν πωλητές και αγοραστές και αν μη τι άλλο προσεγγίζουν μία δημόσια αγορά (αν εξαιρέσει κανείς κόλπα όπως τα ψεύτικα πονταρίσματα που γίνονται από τους οίκους για να ανέβουν οι τιμές). Χωρίς κάποια διαφάνεια σε αυτούς τους οίκους, η ευρύτερη αγορά τέχνης θα είναι ευάλωτη στην απάτη.

Από το σκάνδαλο χειραγώγησης τιμών τη δεκαετία του 1990, η Sotheby’s και η Christie’s παλεύουν για το δικαίωμά τους να πουλούν τα πιο πολύτιμα έργα και οι εγγυήσεις που δίνουν είναι ένας τρόπος να ανακτήσουν αυτό το πλεονέκτημα. «Οι οίκοι δημοπρασιών είναι πρακτικά δυοπώλιο και θα κάνουν σχεδόν τα πάντα για να διατηρήσουν αυτήν την κατάσταση» εξηγεί ο Jeff Rabi, συνιδρυτής της Artvest, συμβουλευτικής εταιρείας με έδρα τη Νέα Υόρκη.

Συχνά δεν δίνουν στον πωλητή τη συνηθισμένη προμήθεια πώλησης του 10% για τις δημοπρασίες και προσφέρουν 12,5% στην τιμή αγοράς. Ορισμένοι πωλητές απαιτούν επίσης εγγύηση - μία δέσμευση ότι ο οίκος θα αγοράσει το έργο εάν δεν υπάρξει ενδιαφέρον, αν μη τι άλλο για να μη βρεθούν σε αμηχανία.

Αυτές οι εγγυήσεις όμως ενέχουν κίνδυνο, όπως φάνηκε το 2008, όταν η Sotheby’s έμεινε με έργα τέχνης 50 εκατ. δολ. για τα οποία είχε εγγυηθεί, λίγο πριν ξεσπάσει η χρηματοοικονομική κρίση. Η χρόνια έλλειψη διαφάνειας στην αγορά τέχνης και η υποψία που ανέκαθεν υπήρχε ότι οι dealers οδηγούν τεχνητά τις τιμές σε υψηλότερα επίπεδα συνεπάγεται ότι εάν ένας πίνακας δεν πουληθεί στη δημοπρασία τότε χάνει αυτομάτως το ένα τρίτο της αξίας του.

Η Sotheby’s και η Christie’s μεταβιβάζουν τώρα τον κίνδυνο για ορισμένα από τα πιο πολύτιμα έργα στους dealers ή στους συλλέκτες. Οι τελευταίοι βάζουν το κεφάλαιο σε αντάλλαγμα για μία προμήθεια και ένα μεγάλο μέρος των εσόδων από μία ισχυρή δημοπρασία. Η Sotheby’s ανακοίνωσε τον Απρίλιο ότι έκανε εγγυήσεις 279 εκατ. δολ. εκ των οποίων τα 65 εκατ. δολ. είχαν μεταβιβαστεί σε τρίτα μέρη. Το ποσό αυτό έκτοτε έχει ενισχυθεί.

Ένας εξελιγμένος συλλέκτης μπορεί να πετύχει σημαντική απόδοση εάν γίνει εγγυητής, ειδικότερα με τον οίκο Christie’s. Εάν, για παράδειγμα, έχει ήδη αρκετούς πίνακες Richter και θέλει να παραμείνουν οι τιμές ψηλά, τότε πρέπει να στηρίξει την αγορά και μπορεί να το κάνει με αμοιβή. Το χειρότερο σενάριο είναι να αναγκαστεί να πληρώσει την εγγυημένη τιμή -με την αφαίρεση της προμήθειας- για έναν ακόμη Richter.

Εάν ο εγγυητής χάσει στη δημοπρασία από έναν ανταγωνιστή πλειοδότη, τότε παίρνει την προμήθεια και μέρος από τα έσοδα της πώλησης, πέρα από την τιμή που έχει εγγυηθεί. Εάν κερδίσει, τότε πρακτικά μπορεί να πληρώσει λιγότερα από την αρχική τιμή, καθώς ο οίκος Christie’s του δίνει τη δυνατότητα να συμψηφίσει την εγγυημένη τιμή με τη νικητήρια προσφορά τιμής.

Εάν, όμως, ο εγγυητής έχει τέτοια προνόμια, τότε πρακτικά διαστρεβλώνεται η διαδικασία δημοπρασίας, καθώς συμμετέχει κάποιος σε αυτή με καλύτερους όρους από ό,τι όλοι οι υπόλοιποι. Επίσης, με τον τρόπο αυτό καθίσταται δύσκολο να κατανοήσει κάποιος το αποτέλεσμα της δημοπρασίας και να εξαγάγει από αυτό πληροφορίες για την τιμή του έργου. Για τον ανυποψίαστο που συμμετέχει στη δημοπρασία, ο μόνος τρόπος να αντιληφθεί ότι υπάρχει εγγυητής είναι από ένα μικροσκοπικό σύμβολο διαμαντιού (Christie’s) και ένα ανάποδο C (Sotheby’s) που υπάρχει στον κατάλογο της δημοπρασίας. Δεν μπορεί να ξέρει, όμως, εάν ο εγγυητής συμμετέχει στη δημοπρασία πλειοδοτώντας ή εάν τελικά την κέρδισε.

Η Sotheby’s δεν επιτρέπει στους εγγυητές που κερδίζουν τη δημοπρασία εξίσου ελκυστικούς όρους. Οι πιέσεις, όμως, είναι έντονες καθώς το μερίδιό της στις δημοπρασίες έργων σύγχρονης τέχνης μειώνεται. «Δεν υπάρχουν οι παλιοί όρκοι πίστης. Οι πωλητές επιλέγουν τώρα οίκο δημοπρασιών ανάλογα με το ποιος τους προσφέρει το καλύτερο deal» εξηγεί ο Anders Petterson, γενικός διευθυντής της συμβουλευτικής ArtTactic.

Ένα πρώτο τεστ για τη Sotheby’s, που τώρα έχει και τον κ. Loeb στο διοικητικό της συμβούλιο, είναι εάν θα κρατήσει τις αρχές της ή θα προχωρήσει περισσότερο σε αυτές τις σκοτεινές συμφωνίες και στις ιδιωτικές εγγυήσεις. Η αγορά συνολικά έχει πολλά να χάσει.

© The Financial Times Limited 2014. All rights reserved.
FT and Financial Times are trademarks of the Financial Times Ltd.
Not to be redistributed, copied or modified in any way.
Euro2day.gr is solely responsible for providing this translation and the Financial Times Limited does not accept any liability for the accuracy or quality of the translation