Οι αγορές εδώ και πολύ καιρό χαρακτηρίζονται από αυξημένο ρίσκο. Είτε πρόκειται για τις μετοχές, που σε μεγάλο βαθμό στηρίζονται στις υποσχέσεις της τεχνίτης νοημοσύνης, είτε για τα πολύτιμα μέταλλα και τα κρυπτονομίσματα.
Τα ασφαλή καταφύγια των τελευταίων δεκαετιών, τα ομόλογα, γίνονται ολοένα και λιγότερο αποτελεσματικά. Οι φόβοι για τα χρέη και τα ελλείμματα των μεγάλων οικονομιών έχουν αυξηθεί, ενώ οι αποδόσεις τους δεν παρακολουθούν την άνοδο στο πραγματικό κόστος ζωής. Οι καταθέσεις στις περισσότερες χώρες δεν προστατεύουν πια το κεφάλαιο.
Δεν είναι τυχαίο ότι λόγω αυξημένης ζήτησης, ένα από τα ελάχιστα πραγματικά ασφαλή καταφύγια στην διεθνή αγορά ομολόγων, τα ελβετικά 10ετή, δίνουν πλέον αποδόσεις που τείνουν προς το μηδέν. Η ποσότητα τους είναι πολύ μικρή, για να απορροφήσει την παγκόσμια λαχτάρα για ασφαλείς τοποθετήσεις.
Πρόκειται για μια ολική επαναφορά του ρίσκου, που δεν σταματά στις αγορές και τις επενδύσεις. Οι γεωπολιτικές εντάσεις, η νομισματική αναταραχή, με επίκεντρο την πτώση του δολαρίου και τις περιπέτειες του γιέν, οι τεχνολογικές εξελίξεις, οι δασμοί, επηρεάζουν την επιχειρηματική δραστηριότητα και το εμπόριο, εκτοξεύοντας την αβεβαιότητα.
Το αυξημένο ρίσκο γίνεται στοιχείο της κοινωνικής ζωής
Ακόμη πιο σημαντικό, ανάλογη είναι η κατάσταση που διαμορφώνεται και σε κοινωνικό επίπεδο. Από τη μία υπάρχουν οι ολοένα αυξανόμενοι κίνδυνοι της κλιματικής αλλαγής και των φυσικών καταστροφών, των γηρασμένων υποδομών, τις όψεις των οποίων ζούμε και στη χώρα μας.
Κι από την άλλη, η αυξανόμενη ανισότητα και αβεβαιότητα, που φαίνεται ότι θα επιδεινωθούν από τη γήρανση του πληθυσμού, την υπογεννητικότητα, την επέλαση της τεχνητής νοημοσύνης και των ρομποτικών αυτοματισμών.
Αντίθετα με τις προηγούμενες δεκαετίες, όπου οι συνέπειες της τεχνολογικής αλλαγής σχετίζονταν περισσότερο με τη βιομηχανία, επηρεάζοντας κυρίως το εργατικό δυναμικό, στο στόχαστρο μπαίνει τώρα και η αστική μεσαία τάξη των υπηρεσιών και των λεγόμενων «λευκών κολλάρων». Η βάση της δυτικού τύπου αστικής δημοκρατίας!
Ακόμη και οι κλασικές διαδρομές «σίγουρης» κοινωνικής και οικονομικής επιτυχίας (και ανέλιξης), τίθενται πια υπό αμφισβήτηση, φαινόμενο που έχει ήδη εμφανιστεί στις ΗΠΑ και περνά με ταχύτητα στην Ευρώπη και στην Ελλάδα.
Πόσο σίγουρη θα είναι η επαγγελματική αποκατάσταση ενός αποφοίτου ακόμη και της Νομικής ή της Ιατρικής, μετά από 5-10 χρόνια, όταν ήδη στο εξωτερικό η Τεχνητή Νοημοσύνη, απειλεί να μειώσει τις θέσεις εργασίας εισαγωγικού επιπέδου στους ίδιους τους... προγραμματιστές της, που τα τελευταία χρόνια είχαν παντού εξασφαλισμένη απασχόληση, με υψηλές αποδοχές;
Αυτή η κατακόρυφη άνοδος του ρίσκου, συνδυασμός πολλών και διαφορετικών ανατροπών, επόμενο είναι να επηρεάζει περισσότερο τις κοινωνίες των ανεπτυγμένων αγορών, της κατεστημένης ευμάρειας. Διότι αυτές είναι οι κοινωνίες που είχαν εθιστεί στην ασφάλεια, την προβλεψιμότητα και στην «σιγουριά» ότι το βιοτικό επίπεδο θα αυξάνεται, ως βασικά συστατικό του δημοκρατικού κοινωνικού συμβολαίου. Με κορυφαία περίπτωση, την Ευρώπη του κοινωνικού κράτους.
Πουθενά δεν αποτυπώνεται η παγκόσμια δυσθυμία καλύτερα, απ' ότι στο διεθνές «Edelman Trust Barometer” του 2026. Με χαώδη αρνητική διαφορά όμως, ανάμεσα στις ανεπτυγμένες και τις αναπτυσσόμενες χώρες, στο ερώτημα «αν η επόμενη γενιά θα περάσει καλύτερα». Οι αισιόδοξοι είναι πολύ λιγότεροι στις χώρες της Δύσης, ενώ ειδικά στην Ευρώπη, αποτελούν μια απειροελάχιστη μειοψηφία! Όχι μόνο στις χώρες του παρακάτω γραφήματος, αλλά συνολικότερα.
Μοιραία λοιπόν, η διαχείριση του ρίσκου της αβεβαιότητας και της προκύπτουσας δυσθυμίας, συνολικά στη Δύση και ιδιαίτερα στην Ευρώπη, περνά κοινωνικά στα χέρια της πολιτικής. Ανατρέποντας δεδομένα και πολιτικές σταθερές με πρωτόγνωρη ταχύτητα, και δημιουργώντας ένα θεμελιώδες ερώτημα.
Το «σύστημα» ξέρει τις ερωτήσεις, αλλά δεν δίνει… απαντήσεις
Πόσο έτοιμο είναι το πολιτικό κατεστημένο, το αποκαλούμενο και «σύστημα» να διαχειριστεί τα διαρκώς αυξανόμενα ρίσκα της συγκυρίας;
Η απάντηση μάλλον δεν είναι ικανοποιητική. Πρόσφατα υψηλόβαθμο στέλεχος των Financial Times, έγραψε ότι ο Ντόναλντ Τράμπ είναι «η λάθος απάντηση στις σωστές ερωτήσεις».
Πρόκειται για έμμεση παραδοχή, από ένα «ναό» της ενημέρωσης των ελίτ, ότι πράγματι ο Αμερικανός πρόεδρος θίγει σοβαρά και υπαρκτά προβλήματα, για τα οποία οι προκάτοχοι του, δεν έκαναν τίποτα ουσιαστικό.
Είτε πρόκειται για τις τεράστιες εμπορικές και βιομηχανικές ανισορροπίες με την Κίνα, είτε για τις αμυντικές δαπάνες της Ευρώπης και την καταπολέμηση της υπερβολικής μετανάστευσης, είτε για την ενίσχυση των λαϊκών εισοδημάτων.
Το ερώτημα που προκύπτει, αφής στιγμής το πολιτικό «κατεστημένο» ξέρει τα προβλήματα -και μάλλον δεν τα έμαθε τον τελευταίο χρόνο -είναι πολύ ουσιαστικό.
Γιατί δεν παρουσίασε τις δικές του, πιο σωστές λύσεις, πέρα από κάποια «πασαλείμματα» που πλέον δεν πείθουν όχι μόνο ένα μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης, αλλά και πολλά μέλη της ίδιας της ελίτ, ειδικά της επιχειρηματικής;
Ίσως θα πουν κάποιοι, το πρόβλημα να είναι ότι οι συστημικοί πολιτικοί ψάχνουν μόνο για «διαχειριστικές» λύσεις, μέσα στα όρια ενός συστήματος που δομικά δεν επιτρέπει μεγάλες αλλαγές. Ίσως, θα πουν άλλοι, είναι παράδοξο να περιμένουμε από πολιτικούς που γαλουχήθηκαν πολιτικά και κοινωνικά, μέσα σε αυτό το σύστημα, να το αμφισβητήσουν, κάνοντας τις ριζικές αλλαγές που απαιτούνται.
Να πάρουν δηλαδή κι εκείνοι σημαντικό πολιτικό ρίσκο, προωθώντας πραγματικά μεταρρυθμιστικές τομές.
Αυτός που όχι μόνο δείχνει ότι το κατάλαβε, αλλά έχει και τη δυνατότητα να το αλλάξει «από την κορυφή», κάτι που δεν μπορούν να κάνουν οι πολιτικοί ηγέτες άλλων χωρών, καλώς ή καλώς, είναι ο Ντόναλντ Τραμπ.
Μπορεί να το κάνει με λάθος τρόπους και να φέρει χειρότερα αποτελέσματα, όπως επιμένουν οι επικριτές του. Θα το δούμε αυτό πλέον, θέλοντας και μη. Όμως, όσο δεν παρουσιάζονται ηγετικές φυσιογνωμίες μέσα στο πολιτικό κατεστημένο, πρόθυμες να πάρουν το ρίσκο σημαντικών μεταρρυθμίσεων, οι αντισυστημικοί θα συνεχίσουν να εμφανίζονται ως μόνη λύση.
Και οι ψηφοφόροι θα παίρνουν το ρίσκο να τους φέρουν στην εξουσία. Διότι καταλαβαίνουν, έστω και διαισθητικά, ότι το υπάρχον σύστημα, που «δούλεψε» επί δεκαετίες, δεν είναι πια λειτουργικό προς όφελος τους. Επομένως, θα συνεχίσουν να επιδιώκουν να το αλλάξουν.