Από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και την ανάδυση της τεχνητής νοημοσύνης, έως την αύξηση της έντασης στα πολιτικά συστήματα, την απότομη αλλαγή οικονομικών συνθηκών στη Δύση και την επανεκλογή Τραμπ στις ΗΠΑ, η τετραετία που μόλις έκλεισε, ήταν γεμάτη ανατροπές.
Η επόμενη, όμως, που ξεκινά τώρα, είναι εκείνη που αναμένεται να καθορίσει σε μεγάλο βαθμό τα megatrends των επόμενων δεκαετιών, πιθανώς και ολόκληρου του αιώνα.
Έχει συμβεί και στο παρελθόν, με χρονικά διαστήματα που καθόρισαν εξελίξεις δεκαετιών, όπως το διάστημα 1939-1943 (κατάρρευση του διεθνούς συστήματος και αναδόμησή του μέσω ολοκληρωτικού παγκόσμιου πολέμου) και το διάστημα 1989-1992 (κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, επικράτηση της δυτικής διεθνούς τάξης, υπογραφή της συμφωνίας του Μάαστριχτ για την ΕΕ).
Επιγραμματικά, καθώς υπάρχουν και μεγάλες αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους, μπορούμε να προσδιορίσουμε έξι μεγάλους θεματικούς άξονες, με τη βοήθεια προβλέψεων και αναλύσεων από διάφορες σοβαρές διεθνείς πηγές:
Γεωπολιτική: Σε αναζήτηση των νέων διεθνών ισορροπιών
Τα επόμενα τέσσερα χρόνια είναι πιθανό ότι θα διαμορφωθούν οι νέες ισορροπίες που θα αντικαταστήσουν τους κανόνες της διεθνούς τάξης, τους οποίους επέβαλε η λεγόμενη «Pax Americana», μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης.
Η έκβαση του πολέμου στην Ουκρανία και η διαμόρφωση των σχέσεων ΗΠΑ-Κίνας (σε σχέση και με την Ταϊβάν) θα καθορίσουν σε μεγάλο βαθμό την ομαλότητα αυτής της μετάβασης, που είναι ούτως ή άλλως αναπόφευκτη, για λόγους οικονομικούς, στρατιωτικούς και δημογραφικούς.
Η επικράτηση «σφαιρών επιρροής» μοιάζει σήμερα το πιθανότερο σενάριο, με μεγάλο μέρος του κόσμου να περνά σε συναλλακτικές σχέσεις με τις μεγάλες δυνάμεις, μέσα από τη χειραφέτηση των ισχυρότερων οικονομιών του «παγκόσμιου Νότου», ενώ άλλες χώρες θα υποχρεωθούν να προσδεθούν στενότερα στο άρμα της μίας ή της άλλης υπερδύναμης.
Σε αυτό το πλαίσιο μπαίνουν ερωτήματα για το ενδεχόμενο αναδιάρθρωσης ή και κατάργησης συμμαχιών με τη μορφή που τις ξέραμε (όπως το ΝΑΤΟ) και τη δημιουργία νέων, τόσο στην Ευρώπη όσο και εκτός αυτής.
Ένα ακόμη ανοιχτό ερώτημα αφορά στο ενδεχόμενο νέων εστιών ανάφλεξης, είτε στο δυτικό ημισφαίριο, όπου οι ΗΠΑ φαίνονται έτοιμες να δοκιμάσουν το νέο «δόγμα Μονρόε», με αρχή τα όσα ήδη συνέβησαν στη Βενεζουέλα, είτε και στη Μέση Ανατολή, όπου η εύθραυστη ειρήνευση έχει συνοδευτεί από τη διατάραξη μακροχρόνιων ισορροπιών, χωρίς να έχει διαμορφωθεί σταθερή διάδοχη κατάσταση.
Οικονομία: Η δαμόκλειος σπάθη του κόστους ζωής
Το τέλος της εποχής του φθηνού χρήματος, τα μεγάλα κρατικά χρέη των περισσότερων δυτικών κρατών, η ανακατανομή της παραγωγής προς όφελος του παγκόσμιου Νότου, ο προστατευτισμός και ο κατακερματισμός της παγκοσμιοποίησης, θα δημιουργήσουν αυξανόμενες πιέσεις σε πολλές χώρες του «ανεπτυγμένου» και μη κόσμου.
Η δυνατότητα των κρατών να λειτουργούν ως «αμορτισέρ» στις κοινωνικές πιέσεις έχει ήδη μειωθεί δραστικά και η απάντηση στο δίλημμα «περικοπές δαπανών ή αύξηση φόρων» γίνεται όλο και πιο δύσκολη πολιτικά, χωρίς προς το παρόν να διαφαίνεται ορατή διέξοδος.
Συνέπεια αυτών (μαζί με άλλους παράγοντες) είναι το οξυνόμενο πρόβλημα κόστους ζωής (γνωστό ως affordability στο εξωτερικό), που ενδέχεται να προκαλέσει νέες μεγάλες πολιτικές ανατροπές, υποβοηθούμενη από τη συνεχώς εντεινόμενη αίσθηση σε μεγάλα κοινωνικά στρώματα της Δύσης ότι το μέλλον των παιδιών τους δεν θα είναι καλύτερο αλλά χειρότερο.
Ειδικά στην Ευρώπη, οι πιέσεις αναμένεται να είναι περισσότερο έντονες, λόγω ενός συνδυασμού οικονομικών, γεωπολιτικών και δημογραφικών παραγόντων, που έχουν ως επιστέγασμα τον δύσκαμπτο και βραδύ τρόπο λειτουργίας της ΕΕ.
Πρόκειται για συγκυρία που φέρνει στην επιφάνεια τα λειτουργικά μειονεκτήματα μιας χαλαρής συνομοσπονδίας, που λειτουργεί με βαριά γραφειοκρατία και προσπαθεί, χωρίς επιτυχία, να λειτουργήσει ως έρσατζ ομοσπονδία.
Με δεδομένο τον ρόλο της Κίνας στην παγκόσμια οικονομία, πολλά επίσης θα κριθούν και από τη δυνατότητά της να αντιμετωπίσει εσωτερικά προβλήματα, που οδηγούν σε ολοένα και μεγαλύτερες ανισορροπίες μεταξύ εξωτερικών πλεονασμάτων και εσωτερικής κατανάλωσης.
Πολιτική: Το σενάριο του «μεταφιλελευθερισμού» και η ΕΕ
Στο διάστημα έως και το 2029, θα γίνουν κρίσιμες εκλογικές αναμετρήσεις σχεδόν σε όλες τις μεγάλες ανεπτυγμένες χώρες. Μεταξύ αυτών στις ΗΠΑ (ενδιάμεσες και προεδρικές εκλογές), στη Γαλλία (προεδρικές και βουλευτικές εκλογές), στην Πολωνία (βουλευτικές) στη Μεγάλη Βρετανία (βουλευτικές), στη Γερμανία (βουλευτικές) και στην Ιαπωνία (βουλευτικές).
Στις εκλογές αυτές δεν θα κριθεί μόνο η διακυβέρνηση του κάθε μεμονωμένου κράτους. Από τον συνδυασμό των αποτελεσμάτων, με έμφαση και στις επόμενες προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ, θα κριθεί και αν θα περάσουμε στην εποχή του «μεταφιλελευθερισμού».
Ο φιλελεύθερος διεθνισμός που, συσπειρώνοντας δυνάμεις γύρω από το πολιτικό κέντρο, πρακτικά κυβέρνησε τη Δύση ως κυρίαρχη ιδεολογία τις προηγούμενες δεκαετίες, δείχνει, τα τελευταία χρόνια, να έχει βρει τα όριά του, ιδεολογικά, πολιτικά και κοινωνικά, μέσω των υπερβολών που εκκόλαψε.
Με τα σημερινά δεδομένα, σχεδόν σε όλες τις εκλογικές αναμετρήσεις που αναφέραμε παραπάνω, νικητές θα ήταν κόμματα εκτός της συγκεκριμένης παράταξης. Το γενικότερο ερώτημα είναι αν θα καταφέρει να ανασυγκροτηθεί μεταλλασσόμενος ή θα περάσει στην ιστορία ως κυρίαρχο ρεύμα μιας σύντομης εποχής.
Υπάρχει όμως και ειδικότερο: Η τροχιά των πολιτικών εξελίξεων σε συνδυασμό με τη γεωπολιτική συγκυρία και τη μειωμένη ανταγωνιστικότητα πιθανόν να επιδεινώσουν την κρίση ταυτότητας στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η συγκρότηση της οποίας ήταν αποτέλεσμα του φιλελεύθερου διεθνισμού.
Μιας ένωσης που χωρίς να έχει λύσει το πρόβλημα της έλλειψης πραγματικής οικονομικής ενότητας (και όχι απλώς νομισματικής), αποπειράται τώρα τη μετάλλαξή της και σε ένα είδος αμυντικής συμμαχίας, κινούμενη στα έσχατα νομικά όρια των όσων επιτρέπουν οι συνθήκες που διέπουν τη λειτουργία της.
Κάτι που μοιραία έχει ήδη ανοίξει τον δρόμο της αμφισβήτησης του τρόπου λειτουργίας της εκ των έσω, από τις ανερχόμενες πολιτικές δυνάμεις πέραν του καθιερωμένου «κέντρου». Όχι πλέον μόνο σε περιφερειακές χώρες αλλά και σε κεντρικές, όπως η Γαλλία και η Γερμανία.
Τεχνολογία: Ο «μπαλαντέρ» που μπορεί να αλλάξει τα πάντα
Οι εξελίξεις στην Τεχνητή Νοημοσύνη και τη ρομποτική τα επόμενα χρόνια θα παίξουν καθοριστικό ρόλο τόσο στην οικονομία, στις αγορές και στην κοινωνία όσο και στις γεωπολιτικές ισορροπίες.
Η μετάβαση στην agentic AI (που δεν σου λέει απλώς πώς να κάνεις κάτι αλλά το κάνει μαζί σου) θα ανοίξει νέους ορίζοντες για άλματα παραγωγικότητας, ταυτόχρονα όμως θα δημιουργήσει σοβαρούς κινδύνους στις αγορές εργασίας.
Ομοίως η ανεξέλεγκτη χρήση της, ακριβώς λόγω του γεωπολιτικού ανταγωνισμού, μπορεί να έχει σοβαρότατες επιπτώσεις στην πολιτική, την κοινωνία και την ασφάλεια.
Ο συνδυασμός ρομποτικής (που επίσης βρίσκεται στα πρόθυρα της εμπορικής μαζικοποίησης) και τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να αλλάξει τη ζωή μας αλλά και τη μορφή του πολέμου. Το πρόβλημα είναι ότι έως τώρα δεν έχουν βρεθεί νέες συντεταγμένες για μια τέτοια πορεία συμβίωσης ανθρώπου - μηχανών, ούτε και μπορούν να προβλεφθούν με στοιχειώδη ακρίβεια οι πιθανές συνέπειες.
Κλιματική αλλαγή: Ο κίνδυνος που θα έπρεπε να ενώσει
Παρότι είναι αδιαμφισβήτητο ότι τα προηγούμενα χρόνια σημειώθηκαν πολιτικές υπερβολές στην «πράσινη οικονομία» και την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, φαίνεται ότι έχουμε περάσει σε μια περίοδο που ο κίνδυνος αρχίζει να αμελείται εξαιτίας κυρίως των γεωπολιτικών ανταγωνισμών.
Το κλιματικό σύστημα παρουσιάζει σημαντική αδράνεια. Οι αποφάσεις που θα ληφθούν έως το 2030 ουσιαστικά θα καθορίσουν τι θα συμβεί έως τα μέσα ίσως και τα τέλη του αιώνα. Ο κίνδυνος να σημειωθούν μη διαχειρίσιμες αποτυχίες (γεωργική κατάρρευση, μαζική μετανάστευση, συρράξεις) είναι υπαρκτός.
Δεν γίνεται όμως να αντιμετωπιστεί χωρίς τη συνεργασία μεταξύ μεγάλων δυνάμεων (όπως η Κίνα και οι ΗΠΑ), που σε άλλα θέματα βρίσκονται σε ανοικτό ανταγωνισμό. Κι αυτός είναι ένας επιπλέον πολύ σοβαρός λόγος για να επιδιωχθεί συστηματικά η όσο το δυνατόν πιο ομαλή μετάβαση σε νέες παγκόσμιες γεωπολιτικές ισορροπίες, χωρίς ιδεολογικές αγκυλώσεις.
Κοινωνία: Τι δείχνει ο καθρέφτης του δημογραφικού
Το πρόβλημα με το μεγαλύτερο στρατηγικό βάθος για τις πιο ανεπτυγμένες κοινωνίες είναι το δημογραφικό. Σε αυτό απεικονίζονται όλες οι σύγχρονες παθογένειες.
Από την υποταγή του συλλογικού στο ατομικό και την αντικατάσταση των οικογενειακών αξιών από την προσωπική «επιθυμία» ως υπέρτατο αγαθό, έως το κόστος ζωής και τις οικονομικές ανισότητες που σταδιακά καθιστούν έστω και τη σχετικά πολυμελή οικογένεια, «είδος πολυτελείας».
Στα επόμενα χρόνια, για πολλές χώρες, ανάμεσα τους και η Ελλάδα, το πρόβλημα θα πάψει να είναι θεωρητικό, απειλώντας να τινάξει στον αέρα αναπτυξιακούς ρυθμούς, συνταξιοδοτικά συστήματα, αλλά και το κόστος υγείας, μέσα από τη γήρανση του πληθυσμού και την έλλειψη αναπλήρωσης.
Πρόκειται για πρόβλημα που επίσης παρουσιάζει μεγάλη αδράνεια. Οι κινήσεις που θα γίνουν (ή δεν θα γίνουν) τα επόμενα χρόνια θα καθορίσουν τα αποτελέσματα για δεκαετίες.
Δεν πρόκειται ωστόσο να αντιμετωπιστεί μόνο με οικονομικά μέτρα, αν δεν υπάρξει και αλλαγή κοινωνικών και ατομικών αντιλήψεων, κάτι που, τουλάχιστον προς το παρόν, καθιστά δυσχερέστερη την αντιμετώπισή του.