Η σύρραξη στον Περσικό έχει μετατραπεί σε έναν αγώνα πετρελαϊκής αντοχής, ανάμεσα στο Ιράν, τις ΗΠΑ και τον υπόλοιπο κόσμο, διανθισμένη με σποραδικές διαπραγματεύσεις, καθώς η αμερικανική πλευρά εμφανίζεται, προς το παρόν, απρόθυμη να επαναλάβει τις γενικευμένες εχθροπραξίες. Ίσως διότι αναγνωρίζει ότι τα αντίποινα του Ιράν θα ήταν καταστρεπτικά για τις υποδομές της γύρω περιοχής.
Η απάντηση στο ποιος θα λυγίσει πρώτος εφόσον οι διαπραγματεύσεις δεν καρποφορήσουν, είναι δύσκολη ακόμη και για τους πιο ειδικευμένους αναλυτές. Οι περισσότεροι εκτιμούν ότι το Ιράν θα αρχίσει να έρχεται σε δύσκολη θέση από τον αμερικανικό ναυτικό αποκλεισμό μετά τα μέσα Μαΐου, καθώς θα υποχρεωθεί να περιορίσει την παραγωγή, μη έχοντας επαρκή μέσα αποθήκευσης.
Κι ότι κάπου προς το τέλος Μαΐου ή στις αρχές Ιουνίου θα υποχρεωθεί να σταματήσει την παραγωγή σε ορισμένα πεδία, με κίνδυνο απωλειών στην μελλοντική ανάκτηση πετρελαίου. Παραμένει, ωστόσο, άγνωστο αν, ακόμη και σε αυτό το σενάριο, το καθεστώς θα κάνει υποχωρήσεις ή θα αποδεχτεί τον οικονομικό πόνο, παραμένοντας στις θέσεις του.
Από την άλλη πλευρά, όσο τα στενά του Ορμούζ μένουν κλειστά, τόσο αυξάνονται οι πιέσεις στην αμερικανική και τη διεθνή οικονομία, όπως και οι τιμές στο πετρέλαιο και τα πετρελαϊκά προϊόντα. Αν τα στενά μείνουν κλειστά και η μείωση της ζήτησης σταθεροποιηθεί στα 5,5 εκατ. βαρέλια ημερησίως, η JP Morgan εκτιμά ότι κάπου στις αρχές Ιουνίου τα εμπορικά αποθέματα των χωρών του ΟΟΣΑ θα περάσουν σε φάση «επιχειρησιακού stress», ενώ τον Σεπτέμβριο, θα βρουν «επιχειρησιακό πάτο».
Στο μεταξύ, ακόμη και στις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες, τον μεγαλύτερο παραγωγό πετρελαίου στον κόσμο, η τιμή της βενζίνης χθες ήταν αυξημένη κατά περισσότερο από 40% σε σχέση με έναν χρόνο πριν, ενώ το ντίζελ σημείωνε αύξηση κατά σχεδόν 60%, απέχοντας μόλις 18 σεντς από το ιστορικό ρεκόρ του 2022.
Κατά συνέπεια, το ποιος θα λυγίσει πρώτος από τις οικονομικές και πολιτικές επιπτώσεις είναι δύσκολο να προβλεφθεί, όπως και το αν θα υπάρξουν νέες σφοδρές εχθροπραξίες, ενδεχόμενο που επίσης παραμένει ανοικτό. Το βέβαιο είναι ότι οι οικονομικές επιπτώσεις σε διεθνές επίπεδο θα οξυνθούν.
Συνάντηση κορυφής με τα όπλα στο τραπέζι
Στο μεταξύ, όμως, υπάρχουν κι άλλες συνέπειες που τώρα περνούν σχεδόν απαρατήρητες. Κυριότερη από αυτές, το νέο επικίνδυνο πεδίο αντιπαράθεσης στις σχέσεις των ΗΠΑ με την Κίνα, βασικό αποδέκτη του πετρελαίου που παράγει το Ιράν, με τρόπο που απειλεί να βάλει στη μέση την Ευρώπη.
Στις 14 και 15 Μαΐου, η σύνοδος Τραμπ–Σι στο Πεκίνο θα σηματοδοτήσει την πρώτη επίσκεψη Αμερικανού προέδρου στην Κίνα έπειτα από σχεδόν εννέα χρόνια. Σε φυσιολογικές συνθήκες, θα ήταν το διπλωματικό γεγονός της χρονιάς.
Σήμερα, είναι μια σύνοδος που γίνεται υπό τη σκιά της σύγκρουσης στον Περσικό. Και κυρίως, μια σύνοδος που ακολουθεί άμεσα μια κλιμακούμενη ανταλλαγή κυρώσεων και αντι-κυρώσεων.
Η Ουάσιγκτον επιτάχυνε τις τελευταίες εβδομάδες την εκστρατεία «μέγιστης πίεσης» κατά της Τεχεράνης. Το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών έχει εντοπίσει ότι η Κίνα απορροφά περίπου το 90% των ιρανικών εξαγωγών αργού, με ιδιωτικά περιφερειακά διυλιστήρια να αποτελούν τους κύριους διαμεσολαβητές.
Στις 24 Απριλίου, οι ΗΠΑ στοχοποίησαν την Hengli Petrochemical στη Dalian, ένα από τα μεγαλύτερα ανεξάρτητα διυλιστήρια της Κίνας, ενώ είχε προηγηθεί η στοχοποίηση μέσω κυρώσεων για άλλα τέσσερα μικρότερα διυλιστήρια. Στις 2 Μαίου στοχοποιήθηκε και διαχειριστής πετρελαϊκού terminal, ο οποίος, σύμφωνα με αμερικανικά στοιχεία, έχει εισαγάγει «δεκάδες εκατομμύρια βαρέλια» ιρανικού αργού από τις αρχές του 2025.
Η πρώτη ενεργοποίηση του κινεζικού «μπλόκου»
Την ίδια ημέρα, η Κίνα απάντησε με μια κίνηση χωρίς προηγούμενο. Το υπουργείο Εμπορίου εξέδωσε για πρώτη φορά «εντολή απαγόρευσης» σε κάθε κινεζικό νομικό πρόσωπο να συμμορφωθεί με αυτές τις αμερικανικές κυρώσεις, ενεργοποιώντας έναν μηχανισμό που είχε διαμορφώσει το 2021, μιμούμενη μάλιστα αντίστοιχο θεσμικό πλαίσιο της ΕΕ.
Η χρονική αλληλουχία δεν είναι συμπτωματική. Δείχνει ότι ο Κινέζος πρόεδρος βάζει στο τραπέζι ένα νέο όπλο πριν από τη συνάντησή του με τον Τραμπ, στέλνοντας μήνυμα ότι η Κίνα δεν θα δέχεται πλέον παθητικά την πίεση των αμερικανικών κυρώσεων.
Σύμφωνα με το Atlantic Council, Κίνα, Ρωσία και Ιράν έχουν χτίσει σταδιακά ένα παράλληλο εμπορικό οικοσύστημα, με τάνκερ του «σκιώδους στόλου», μικρότερες κινεζικές τράπεζες εκτός της εμβέλειας του δολαρίου, πληρωμές σε γουάν και ανεξάρτητα διυλιστήρια που λειτουργούν ως «σφουγγάρια» απορρόφησης του ιρανικού αργού.
Το σύστημα αυτό συγκροτεί μια εναλλακτική αγορά, ανθεκτική στις δυτικές κυρώσεις. Κατά συνέπεια, η «εντολή αποκλεισμού» του Πεκίνου δεν αποτελεί προϋπόθεση για πρακτική αντιμετώπιση των αμερικανικών κυρώσεων, αλλά ανοιχτή πλέον πολιτική παραδοχή ενός συστήματος που λειτουργεί εδώ και χρόνια. Και μια πρόκληση προς τον υπόλοιπο κόσμο να διαλέξει με ποια πλευρά θα συνταχθεί.
Το πιο λεπτό σημείο όμως αφορά το επόμενο επίπεδο κλιμάκωσης: από τη στιγμή που οι ΗΠΑ θα βάλουν στη λίστα κυρώσεων μια μεγάλη κινεζική τράπεζα επειδή συναλλάσσεται με τα διυλιστήρια αυτά, το ζήτημα παύει να αφορά το ιρανικό πετρέλαιο και μετατρέπεται σε ευθεία χρηματοοικονομική αντιπαράθεση μεταξύ των δύο μεγαλύτερων οικονομιών του πλανήτη.
Μια εξέλιξη πολύ μεγαλύτερου βεληνεκούς, με πιθανές συνέπειες για ολόκληρο το παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα.
Η Ευρώπη στο μέσο της σύγκρουσης
Το δίλημμα είναι σοβαρό για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις, τράπεζες και κυβερνήσεις. Η εντολή του Πεκίνου δεσμεύει νομικά κάθε «κινεζικό νομικό πρόσωπο». Στην έννοια αυτή όμως εμπίπτουν, σύμφωνα με το κινεζικό δίκαιο, και οι θυγατρικές ξένων πολυεθνικών που είναι εγκατεστημένες στην Κίνα.
Έτσι, η κινεζική θυγατρική μιας γερμανικής ασφαλιστικής, μιας γαλλικής τράπεζας ή μιας ολλανδικής ναυτιλιακής δεσμεύεται πλέον άμεσα: αν συμμορφωθεί με τις αμερικανικές κυρώσεις απέναντι στα στοχοποιημένα διυλιστήρια, παραβιάζει το κινεζικό δίκαιο.
Παράλληλα, η «εντολή απαγόρευσης» επιτρέπει σε κινεζικές εταιρείες που έχουν υποστεί ζημία να ενάγουν σε κινεζικά δικαστήρια ξένους αντισυμβαλλόμενους που τήρησαν τις αμερικανικές κυρώσεις, ανοίγοντας ένα δεύτερο μέτωπο αστικής ευθύνης ακόμη και για διεθνείς ομίλους χωρίς κινεζική παρουσία.
Κατά συνέπεια, όποιος συμμορφωθεί με τη μία πλευρά εκτίθεται στην άλλη.
Η σύνοδος των δύο ηγετών πιθανότατα δεν θα φέρει ανοιχτή ρήξη μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας. Η ίδια όμως η αλληλουχία των γεγονότων δείχνει ότι το αμερικανικό οπλοστάσιο κυρώσεων φαίνεται να χάνει σταδιακά την αποτελεσματικότητά του απέναντι σε έναν αντίπαλο που έχει ήδη αποκεντρώσει την εφοδιαστική του αλυσίδα και αποδέχεται το κόστος της αντιπαράθεσης ως διαχειρίσιμο.
Αυτό σημαίνει ότι οδηγούμαστε σε έναν κόσμο στον οποίο θα συγκρουστούν και οι έννομες τάξεις των δύο υπερδυνάμεων: οι Αμερικανοί θα προσπαθούν να επιβάλλουν εξωεδαφικές κυρώσεις και η κινεζική πλευρά θα επιδιώκει την ακύρωσή τους.
Έτσι, οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις ίσως κληθούν στο επόμενο διάστημα να επιλέγουν ξεκάθαρα στρατόπεδο. Κάτι που θα περιορίσει δραστικά τα περιθώρια της Ευρωπαϊκής Ένωσης να συντηρήσει την πολιτική στρατηγικής ασάφειας, την οποία προτιμούσε τα τελευταία χρόνια.