Τα 4+1 ανοικτά «παράθυρα» για ρωσικό αέριο στην ΕΕ

Καμπανάκια ότι οι κανόνες για την απαγόρευση των ρωσικών εισαγωγών από το Νοέμβριο του 2027, περιλαμβάνουν όχι μόνο γκρίζες ζώνες, αλλά και «παράθυρα» που θα επιτρέψουν τη συνέχιση των ροών από τη Μόσχα, έστω και καμουφλαρισμένων, προς τις ευρωπαϊκές αγορές, κρούουν όλο και περισσότεροι ειδικοί.

Σε μια συγκυρία που πλησιάζει όχι μόνο η κρίσιμη συνάντηση της 24ης Φεβρουαρίου στην Ουάσινγκτον για τον Κάθετο Διάδρομο, αλλά και το ορόσημο της 1ης Μαρτίου, μέχρι την οποία οι χώρες - μέλη πρέπει να αποστείλουν στη Κομισιόν τα εθνικά σχέδια διαφοροποίησης των πηγών προμήθειας, πληθαίνουν οι φωνές ότι το ευρωπαϊκό σχέδιο «μπάζει» σε πολλά σημεία.

Τις ανησυχίες τροφοδοτεί το γεγονός ότι η Ουκρανία συνεχίζει ακόμη και σήμερα να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το αέριο της Gazprom, το οποίο εισάγει μέσω έμμεσων διαδρομών, όπως από την Ουγγαρία και τη Σλοβακία, ποσότητες που στη πράξη είναι στη συντριπτική τους πλειονότητα ρωσικές και διέρχονται μέσα από το ευρωπαϊκό σύστημα.

Σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία της εξιδεικευμένης εταιρείας παροχής ενεργειακών υπηρεσιών Expro Group Holdings N.V. πέρυσι η Ουκρανία κάλυψε σχεδόν το 100% των αναγκών της από τις παραπάνω χώρες, και σε ένα μικρότερο βαθμό από Μολδαβία και Ρουμανία, με τη σχετική έκθεση που δημοσιεύτηκε αρχές Ιανουαρίου να δείχνει ότι:

• Μέσω Ουγγαρίας εισήλθε το 45,5%
• Μέσω Σλοβακίας, το 20,5%
• Μέσω Πολωνίας, το 32,5%
• Μέσω Κάθετου Διαδρόμου, δηλαδή την όδευση μέσω Ελλάδας, το 1,5%

Στην αντίφαση αυτή, μιας χώρας που παρ’ ότι σε πόλεμο με μια άλλη συνεχίζει να τροφοδοτείται έστω και έμμεσα με το φυσικό αέριο της τελευταίας - προφανώς για λόγους που συνδέονται ευθέως με το κόστος - έρχονται να προστεθούν και οι ανησυχίες για τις «κερκόπορτες» που αφήνει το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο σχετικά με τη συνέχιση των ρωσικών ροών στο μπλοκ των 27.

Τις ανησυχίες, οι οποίες είναι σε γνώση της Κομισιόν, μεταφέρουν δημοσιεύματα μέσων όπως το Euobesrver, όσο και τοποθετήσεις ενεργειακών αναλυτών, όπως του Μάρτιν Βλαντιμίροφ από το Centre for the Study of Democracy , με τους ειδικούς να συνοψίζουν το πρόβλημα σε πέντε βασικά ανοικτά «παράθυρα».

1. Πώς θα αντικατασταθούν τα 15 ρωσικά bcm του Turkstream

Στη Νοτιοανατολική Ευρώπη εξακολουθούν να διακινούνται περίπου 15 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα (bcm) ρωσικού αερίου μέσω της δεύτερης γραμμής του TurkStream. Από αυτά, 4–5 bcm καταλήγουν στα Δυτικά Βαλκάνια, 3 bcm απορροφά η Ελλάδα, ενώ τα υπόλοιπα 7 bcm κατευθύνονται σε Βουλγαρία, Ρουμανία και Ουγγαρία.

Η επιτυχία του νέου Ευρωπαϊκού Κανονισμού εξαρτάται από την ουσιαστική αντικατάσταση όλων αυτών των ροών μέχρι και το Νοέμβριο του 2027, ανεξαρτήτως του ποια θα είναι η διαδρομή. Τούτο σημαίνει ότι απαιτείται να συναφθούν όχι μόνο μαζικά μακροχρόνιες συμφωνίες αμερικανικού LNG με πελάτες της ΝΑ Ευρώπης, αλλά και αυτό να γίνει σύντομα, γεγονός που για να επιτευχθεί πρέπει να αρθούν τα ρυθμιστικά και άλλα εμπόδια (π.χ. του Κάθετου Διαδρόμου), αλλά και τα συμβόλαια να είναι ανταγωνιστικά από πλευράς τιμών.

Ενα επίσης θέμα είναι κατά πόσο η απόφαση του Ευ. Δικαστηρίου στη προσφυγή που πρόκειται να καταθέσει η Ουγγαρία - νούμερο ένα σήμερα προμηθευτής της Ουκρανίας με ρωσικό αέριο - θα έχει βγει μέχρι το φθινόπωρο του 2027, οπότε και θα ισχύσει η οριστική απαγόρευση.

2. Η «ρήτρα ασφαλείας»

Ο νέος Ευρωπαικός Κανονισμός δίνει τη δυνατότητα προσωρινής εξαίρεσης από την απαγόρευση του ρωσικού αερίου σε περιπτώσεις σοβαρών κινδύνων για την ενεργειακή ασφάλεια ενός κράτους-μέλους. Από τον Σεπτέμβριο του 2027 και μετά, τα κράτη μπορούν να επικαλεστούν αυτή τη ρήτρα για να καθυστερήσουν την εφαρμογή του.

Υπό μια έννοια η συγκεκριμένη ρήτρα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί από κάποιες χώρες ως μια «πολιτική πόρτα διαφυγής», με ό,τι αυτό συνεπάγεται για το οριστικό τέλος των ρωσικών εισαγωγών από το φθινόπωρο του 2027.

3. Εθνικά σχέδια διαφοροποίησης των πηγών προμήθειας

Εως την 1η Μαρτίου 2026 κάθε χώρα- μέλος πρέπει να έχει υποβάλει στην Κομισιόν ένα σχέδιο διαφοροποίησης των προμηθειών ενέργειας, το οποίο θα καθορίζει πώς θα μειώσει σταδιακά την εξάρτηση από το ρωσικό αέριο.

Το πόσο έτοιμες είναι οι χώρες -μέλη, μένει να φανεί. Στη περίπτωση π.χ. της Ελλάδας, το σχέδιο θα πρέπει να περιγράφει το πώς θα αντικατασταθεί το 44,6% των ρωσικών εισαγωγών που εισήγαγε πέρυσι η χώρα μέσω της πύλης του Σιδηροκάστρου (στοιχεία ΔΕΣΦΑ). Καθυστερήσεις ή ελλείψεις στην εφαρμογή αυτών των σχεδίων μπορεί να καθυστερήσουν τη διαδικασία.

4. Το «καμουφλάζ» μέσω Τουρκίας και Αζερμπαιτζάν

Σήμερα ένα φορτίο που δηλώνεται ως «αζέρικο» μπορεί να περιέχει ρωσικό αέριο, καθώς η ιχνηλάτηση της προέλευσής του είναι πολύ δύσκολη. Η αμερικανική πλευρά έχει επισημάνει κατ' επανάληψη το θέμα και το έχουν θέσει και στις Βρυξέλλες.

Οι τελωνειακές αρχές δεν διαθέτουν τα μέσα να επαληθεύσουν πλήρως τις ροές, ενώ ανάλογες δυσκολίες υπάρχουν και με το αέριο που εμφανίζεται ως τουρκικής προέλευσης, υπό την ονομασία «Turkish blend». Ο Κανονισμός προβλέπει ενδελεχή έλεγχο της προέλευσης του αερίου προτού εγκριθεί οποιαδήποτε εισαγωγή στην ΕΕ, (prior authorisation), κάτι που μένει να φανεί στη πράξη πως θα λειτουργήσει.

5. Η «γκρίζα ζώνη» των Δυτικών Βαλκανίων

Στη προκειμένη περίπτωση, οι ανησυχίες αφορούν το φυσικό αέριο που εισάγεται στη Σερβία «για εγχώρια χρήση» το οποίο θα μπορούσε στη συνέχεια να μεταπωληθεί σε χώρες της ΕΕ, όπως η Ουγγαρία ή η Σλοβακία, επανεισαγόμενο ουσιαστικά στην ευρωπαϊκή αγορά.

Σήμερα, τα Δυτικά Βαλκάνια που δεν ανήκουν στην ΕΕ, απορροφούν 4–5 bcm από τις ρωσικές ποσότητες που διακινούνται στη ΝΑ Ευρώπη, και όλα δείχνουν ότι οι ροές αυτές θα συνεχιστούν.