Πώς επηρεάζει τους ανήλικους το «ατέλειωτο» scrolling

Σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχοκοινωνική ανάπτυξη, αλλά και στην συνολική σωματική και ψυχική υγεία μπορεί να επιφέρει η συνεχής έκθεση των ανηλίκων στο διαδίκτυο σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε την περασμένη εβδομάδα ο υπουργός Υγείας, Άδωνις Γεωργιάδης.

Κατά τη διάρκεια της συνέντευξης τύπου για την παρουσίαση του νέου πλαισίου ρυθμίσεων για την πρόσβαση των ανηλίκων κάτω των 15 ετών στα social media, ο υπουργός Υγείας υποστήριξε ότι η αλγοριθμική ενίσχυση της εμπλοκής οδηγεί από τη συνηθισμένη χρήση στην εθιστική συμπεριφορά.

Σύμφωνα με τον κ. Γεωργιάδη οι αλγόριθμοι συλλέγουν δεδομένα προσωπικών προτιμήσεων, «likes», παύσεων κύλισης (scrolling) και διάρκειας παρακολούθησης περιεχομένου. Έπειτα, δημιουργούν εξατομικευμένη ροή πληροφοριών που προσαρμόζεται άμεσα στα ενδιαφέροντα του χρήστη.

Κατά συνέπεια η συνεχής έκθεση σε σύντομα και έντονα ερεθίσματα (μικρά βίντεο) δημιουργεί «ολιγοθεματικό» και συναισθηματικά φορτισμένο, «ατομικό» περιβάλλον, που ενεργοποιεί τους μηχανισμούς ανταμοιβής του ΚΝΣ (συστήματα ντοπαμίνης και ενδογενών οπιούχων).

Συμπτώματα και συνέπειες του ψηφιακού εθισμού

Ο υπουργός Υγείας τόνισε πως πρόκειται για έναν εθισμό που ένας ενήλικας μπορεί να αντιμετωπίσει με πολύ μεγαλύτερη δύναμη και σύνεση. Ωστόσο, ένας ανήλικος δεν μπορεί να τον αναγνωρίσει και είναι πιθανό η ένταση του να αυξηθεί με τα χρόνια, σε περίπτωση που γίνει κομμάτι της ζωής του.

Ως εκ τούτου ο ψηφιακός εθισμός που χτίζεται στην παιδική ηλικία έχει διάφορες επιπτώσεις. Για παράδειγμα:

Στην σωματική υγεία:

• Καθιστική ζωή και παχυσαρκία
• Οπτική κόπωση και οφθαλμικά συμπτώματα
• Διαταραχές ύπνου και κόπωση

Στην ψυχική υγεία:

• Διαταραχές προσοχής, συγκέντρωσης, μνήμης εργασίας, οργάνωσης και σχεδιασμού
• Χαμηλή αυτοεκτίμηση, κοινωνική απομόνωση & ανηδονία
• Κατάθλιψη & άγχος, αυξημένος κίνδυνος αυτοκτονικού ιδεασμού και αυτοκτονικότητα Münchhausen’s syndrome online, FοMO (fear of missing out), ηλεκτρονικός τζόγος

Ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις:

• Δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις και μείωση δια ζώσης κοινωνικών επαφών (Σύνδρομο σκυμμένης κεφαλής)
• Μείωση κοινωνικής αλληλεπίδρασης (phubbing, hikiko- mori)
• Ψευδή πρότυπα σώματος, κοινωνική σύγκριση και χαμηλή αυτοεκτίμηση (Selfie harm -selfie dysmorphia)
• Έκθεση σε ακατάλληλο περιεχόμενο, sexting, grooming, revenge porn και εκμετάλλευση
• Διαδικτυακός εκφοβισμός και ενίσχυση σχολικού εκφοβισμού
• Ενίσχυση ρητορικής μίσους και ρατσιστικών συμπεριφορών

«Αλλιώς μπορεί να κρίνει και να αξιολογήσει το διαδικτυακό περιεχόμενο ένας ενήλικος και αλλιώς ένας ανήλικος» τόνισε ο κ. Γεωργιάδης, ενώ πρόσθεσε πως πλέον τα παιδία έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο από εξαιρετικά μικρή ηλικία, η οποία μπορεί να ξεκινάει μέχρι και από τα 6 έτη.

Με βάση τα στοιχεία του OECD που παρουσίασε ο κ. Γεωργιάδης 1 στους 4 εφήβους ένιωσε δυσφορία όταν προσωπικές πληροφορίες του, κοινοποιήθηκαν online χωρίς συναίνεση. Επίσης, το 17% των παιδιών 11-15 ετών υπήρξαν θύματα διαδικτυακής παρενόχλησης (cyberbullying) την περίοδο 2021-2022.

Παράλληλα, το 23% των 15χρονων δηλώνουν ότι αισθάνονται νευρικοί ή ανασφαλείς χωρίς πρόσβαση στο κινητό τους, ενώ το 20% παραμελούν άλλες σημαντικές δραστηριότητες (αθλητισμό, χόμπι κλπ.) λόγω social media.

Επιδημιολογικά στοιχεία

Στη συνέχεια ο υπουργός Υγείας παρουσίασε μια σειρά από επιδημιολογικά στοιχεία βάσει των οποίων περισσότερο από το ένα τρίτο (36%) των νέων ανέφερε ότι βρίσκεται σε σταθερή επαφή με φίλους διαδικτυακά, με τα υψηλότερα ποσοστά να παρατηρούνται στα 15χρονα κορίτσια (44%).

Επίσης, πάνω από 1 στους 10 εφήβους (11%) εμφανίζουν σημάδια προβληματικής συμπεριφοράς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, δυσκολεύονται να ελέγξουν τη χρήση τους και αντιμετωπίζουν αρνητικές συνέπειες. Ακόμα, το ένα τρίτο (34%) των εφήβων παίζει ψηφιακά παιχνίδια καθημερινά, με πάνω από 1 στους 5 (22%) να παίζει τουλάχιστον 4 ώρες τις ημέρες που ασχολείται με τα παιχνίδια.

Την ίδια στιγμή, περίπου το 25-30% των εφήβων εμπλέκονται ενεργά σε περιστατικά cyberbullying ως θύματα ή δράστες. Επιπροσθέτως, το 14,7% των εφήβων έχουν εμπλακεί σε ανταλλαγή έντονου σεξουαλικού περιεχομένου μέσω διαδικτύου (sexting), ενώ το 34,7% ανέφεραν αλληλεπιδράσεις με αγνώστους μέσω διαδικτύου. Μάλιστα, τα κορίτσια ανέφεραν υψηλότερα επίπεδα προβληματικής χρήσης κοινωνικών μέσων από τα αγόρια (13% έναντι 9%).

Από την άλλη, όσον αφορά τον κίνδυνο του προβληματικού gaming τα αγόρια υπερέχουν από τα κορίτσια (16% έναντι 7%), ενώ το συνολικό ποσοστό των εφήβων που διατρέχει κίνδυνο διαμορφώνεται στο 12%.

Τέλος, ο κ. Γεωργιάδης αποκάλυψε ότι σε όλες τις μονάδες ψυχικής υγείας τα συμπτώματα ψηφιακού εθισμού έχουν αυξηθεί πολύ, γι’ αυτό και το Υπουργείο Υγείας ετοιμάζει στοχευμένα προγράμματα για την αντιμετώπισή τους.