Συζήτηση για την Αλεξάνδρεια του παρελθόντος και του παρόντος, αλλά και για τον Καβάφη της αποικιοκρατίας, με συνομιλητές δύο διακεκριμένους μελετητές της ιστορίας της πόλης, πραγματοποιήθηκε χθες το απόγευμα στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών με τη συνεργασία του Αρχείου Καβάφη.

Στη συζήτηση, που είχε τίτλο «Πάντα η Αλεξάνδρεια είναι» (από έναν καβαφικό στίχο), έλαβαν μέρος η Χάλα Χαλίμ (Hala Halim), συγγραφέας του βιβλίου "Alexandrian Cosmopolitanism: An Archive" και αναπληρώτρια καθηγήτρια Συγκριτικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, και ο Αλέξανδρος Καζαμίας, επίκουρος καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Κόβεντρυ και ειδικός στην ιστορία της ελληνικής κοινότητας της Αιγύπτου.
 
Τη συζήτηση συντόνισε ο Δημήτρης Παπανικολάου, αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών και εταίρος του Κολλεγίου St. Cross στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.

Ξεκινώντας την εισήγησή της, η Χάλα Χαλίμ είπε πως στο πρώτο ήμισυ του 19ο αιώνα οι ξένοι επισκέπτες δεν ήταν ενθουσιασμένοι με την Αλεξάνδρεια: η εικόνα της ήταν μισή ευρωπαϊκή και μισή αραβική. Μεταξύ, όμως, 1880-1950, η Αλεξάνδρεια συνδέθηκε με τον κοσμοπολιτισμό και με το πνεύμα της νεωτερικότητας.

Ο κοσμοπολιτισμός αυτός, ωστόσο, είναι ένας ψευδεπίγραφος κοσμοπολιτισμός ο οποίος επιβλήθηκε από την αποικιοκρατική ιδεολογία. Η Αλεξάνδρεια δεν είναι πολυπολιτισμική και ευρωπαϊκή, αλλά λεβαντίνικη.
 
Η Αίγυπτος ανήκει στην αραβική παράδοση και σκοπός της Χαλίμ στο βιβλίο της, όπως τόνισε η ίδια, είναι να δείξει πώς δημιουργήθηκε, μέσα από το έργο του Καβάφη, του Ε. Μ. Φόστερ και του Λόρενς Ντάρελ, ο κοσμοπολιτικός μύθος.

Ως προς τον Καβάφη, έσπευσε να αναδείξει την ελληνορωμαϊκή περίοδο της πόλης, την ώρα που η αποικιοκρατία παρέγραψε το αραβοϊσραηλινό της σκέλος. Οι 'Αραβες δεν είναι ποτέ γι' αυτή τη λογική κοσμοπολίτες. Κοσμοπολίτες είναι μόνο εκείνοι τους οποίους αναγνωρίζει η βρετανική αποικιοκρατία.

Η αγγλοσαξονική κριτική αγνόησε, με τη σειρά της, κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970, τις σοβαρές διαφορές μεταξύ Καβάφη, Φόστερ και Ντάρελ, απομονώνοντας τη λογοτεχνία τους οποιοδήποτε αιγυπτιακό στοιχείο. Το ζήτημα, υπογράμμισε η Χαλίμ, είναι να απομακρύνουμε την Αλεξάνδρεια από τη βορειοευρωπαϊκή αλήθεια και να γειώσουμε τη λογοτεχνική τριανδρία που έγραψε γι' αυτήν στον αραβικό κόσμο, λαμβάνοντας υπόψη και τους αιγύπτιους συγγραφείς της εποχής.

Για τον Καβάφη, μολοντούτο, μπορεί από τη μια μεριά οι βάρβαροι να ταυτίζονται με τους Αιγύπτιους, από την άλλη, όμως, στα ποιήματά του υπάρχουν μείξη και συγκρητισμός, όπως και πολλές ανατολικές ρίζες.

Στην ώριμη φάση του, ο Κ. Καβάφης θα υιοθετήσει μια μάλλον αντιαποικιοκρατική θεώρηση και θα γίνει θιασώτης ενός άλλου κοσμοπολιτισμού, ενός κοσμοπολιτισμού, ο οποίος βασίζεται στον συγκερασμό και στην ανταλλαγή των ταυτοτήτων.

Παίρνοντας τον λόγο, ο Αλ. Καζαμίας παρατήρησε πως σύμφωνα με το ιδεολογικό σχήμα της αποικιοκρατίας, η Αλεξάνδρεια δεν υφίσταται μέχρι την κατάκτηση των Αράβων και μετά από την άνοδο του Νάσερ στην εξουσία. Η μετααποικιακή προσέγγιση, εντούτοις, έχει αποδείξει πως ενώ ο Φόστερ και ο Ντάρελ οικοδόμησαν έναν κλειστό ευρωκεντρικό λόγο, ο λόγος του Καβάφη στάθηκε πιο ανοιχτός.

Το θέμα σήμερα είναι πώς φανερώνεται η εικόνα του στα μάτια όχι της αγγλοσαξονικής, αλλά της αιγυπτιακής κριτικής. Ας σημειωθεί δε, για να πάμε και στο άλλο σκέλος, πως ενώ η ελληνική κριτική δεν έχει ενδιαφερθεί για τη μη ευρωκεντρική προσέγγιση του Καβάφη, και η αιγυπτιακή κριτική δεν έχει προσπαθήσει μέχρι στιγμής όσο χρειάζεται για να τον καταστήσει δικό της.

ΠΗΓΗ: ΑΠΕ-ΜΠΕ