Επί δύο μήνες, στο πλαίσιο μιας διακριτικής συμφωνίας με το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ, εμπορικά δεξαμενόπλοια απενεργοποιούσαν τους αναμεταδότες εντοπισμού (transponders) προκειμένου να αποφύγουν τον εντοπισμό τους από το Ιράν, καθώς διέσχιζαν τα επικίνδυνα Στενά του Ορμούζ μεταφέροντας πετρέλαιο και φυσικό αέριο προς τις διεθνείς αγορές.
Ο αμερικανικός στρατός παρείχε περιορισμένη αεροπορική κάλυψη σε περίπτωση ιρανικής επίθεσης, ενώ αξιωματικοί του Πολεμικού Ναυτικού καθοδηγούσαν μέσω ασυρμάτου τα πλοία ώστε να πλέουν κοντά στις ακτές του Ομάν, απέναντι από τις ακτές του Ιράν. Η πρακτική αυτή επέτρεψε τη σταδιακή αύξηση της ναυτιλιακής κίνησης μέσω των Στενών από τον Μάιο έως τον Ιούνιο, κατά τη διάρκεια της εύθραυστης εκεχειρίας του πολέμου, σημειώνουν οι New York Times.
Ωστόσο, η συμφωνία-πλαίσιο που υπέγραψε ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ με το Ιράν τον περασμένο μήνα έθεσε, σύμφωνα με τους επικριτές της, τέλος σε αυτή την προσπάθεια, εξαιτίας της διατύπωσής της, η οποία παρέχει επισήμως στο Ιράν εξουσία στα Στενά του Ορμούζ, αλλά και της ασάφειας που χαρακτηρίζει κρίσιμες διατάξεις της.
Ο Τραμπ χαιρέτισε τη συμφωνία, η οποία επιτεύχθηκε στις 14 Ιουνίου, ως την επαναλειτουργία των Στενών. «Πλοία όλου του κόσμου, βάλτε μπροστά τις μηχανές σας», έγραψε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. «Αφήστε το πετρέλαιο να ρεύσει!»
Ωστόσο, οι επικριτές της συμφωνίας υποστηρίζουν ότι στην πραγματικότητα αυτή απλώς θεσμοθέτησε μια κατάσταση που Ιρανοί αξιωματούχοι είχαν ήδη καταστήσει σαφή καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου: ότι πλέον ελέγχουν τα Στενά.
Οι επιθέσεις του Ιράν με πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη εναντίον εμπορικών πλοίων στα Στενά του Ορμούζ οδήγησαν ουσιαστικά στο κλείσιμό τους, λίγο μετά την έναρξη του πολέμου από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Στη συνέχεια, λίγες εβδομάδες αφότου ΗΠΑ και Ιράν κατέληξαν σε μια προσωρινή και άτυπη εκεχειρία στις αρχές Απριλίου, ορισμένα δεξαμενόπλοια άρχισαν να χρησιμοποιούν μια νοτιότερη διαδρομή μέσω των Στενών, σε μεγαλύτερη απόσταση από τις ιρανικές ακτές.
Πλέον, με τα πλήγματα που εξαπέλυσε την περασμένη εβδομάδα στη συγκεκριμένη περιοχή, το Ιράν επιχειρεί να αναγκάσει τα πλοία να διέρχονται μέσω των χωρικών του υδάτων στη βόρεια πλευρά των Στενών, όπου η Τεχεράνη θα μπορούσε να επιχειρήσει να δικαιολογήσει την επιβολή διοδίων ή τελών διέλευσης.
Σύμφωνα με τον αμερικανικό στρατό, ιρανικές δυνάμεις επιτέθηκαν την Τρίτη σε τρία πλοία που έπλεαν κατά μήκος της νότιας διαδρομής. Ο Τραμπ απάντησε διατάσσοντας αεροπορικές επιδρομές κατά του Ιράν. Η ένταση κλιμακώθηκε περαιτέρω το Σαββατοκύριακο, όταν το Πολεμικό Ναυτικό του Ιράν ανακοίνωσε ότι άνοιξε πυρ εναντίον ακόμη ενός πλοίου στα Στενά και ότι κλείνει τη θαλάσσια οδό «μέχρι τον τερματισμό της αμερικανικής παρέμβασης στην περιοχή».
Η Κεντρική Διοίκηση των ΗΠΑ (US Central Command - Centcom) ανακοίνωσε ότι, ως απάντηση, έπληξε περίπου 140 ιρανικούς στρατιωτικούς στόχους, ανεβάζοντας τον συνολικό αριθμό των αμερικανικών πληγμάτων κατά την τελευταία εβδομάδα στα 310.
Καθώς ο Τραμπ προειδοποιεί ότι θεωρεί πως η συμφωνία του Ιουνίου «έχει πλέον καταρρεύσει», οι διεθνείς τιμές της ενέργειας σημειώνουν νέα άνοδο, ενώ εντείνονται οι φόβοι για επιστροφή σε ολοκληρωμένο πόλεμο. Πριν από την έναρξη της σύγκρουσης, περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου διερχόταν από τα Στενά του Ορμούζ, προερχόμενο από παραγωγούς της Δυτικής Ασίας.
Η τελευταία αυτή κρίση αποτελεί μια απολύτως προβλέψιμη συνέπεια της συμφωνίας του Ιουνίου, εκτιμούν πρώην Αμερικανοί αξιωματούχοι και αναλυτές.
Παρότι πολλοί Αμερικανοί και ξένοι αξιωματούχοι χαιρέτισαν την εκεχειρία, οι επικριτές της προειδοποίησαν ότι η συμφωνία ήταν επικίνδυνα ασαφής, ιδίως η διατύπωση της πέμπτης παραγράφου, σύμφωνα με την οποία το Ιράν θα «λάβει τις απαραίτητες διευθετήσεις καταβάλλοντας τις βέλτιστες δυνατές προσπάθειες για την ασφαλή διέλευση των εμπορικών πλοίων» μέσω των Στενών του Ορμούζ.
«Κανείς δεν θα έπρεπε να εκπλήσσεται από το γεγονός ότι το Ιράν θεωρεί πως η διατύπωση αυτή τού αναγνωρίζει ρητώς έναν διαρκή ρόλο στον έλεγχο της διέλευσης από τα Στενά του Ορμούζ», δήλωσε ο Μάικλ Ράτνεϊ, επί σειρά ετών διπλωμάτης καριέρας και τελευταίος πρέσβης των ΗΠΑ στη Σαουδική Αραβία.
«Ο έλεγχος που ασκεί το Ιράν τού προσφέρει προφανώς ισχυρή διαπραγματευτική ισχύ», πρόσθεσε, «και φαίνεται διατεθειμένο να διακινδυνεύσει ακόμη και την επανέναρξη των συγκρούσεων, ίσως ακόμη και την κατάρρευση της εκεχειρίας, προκειμένου να διατηρήσει αυτό το πλεονέκτημα».
Σε συνέντευξη Τύπου στις 18 Ιουνίου, ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς επέμεινε ότι οι απαιτήσεις του Τραμπ σχετικά με τα Στενά θα ενσωματωθούν σε μελλοντική συμφωνία.
«Έχουμε όλα τα χαρτιά στα χέρια μας», δήλωσε.
Η αντιπαράθεση για τον έλεγχο των Στενών δημιουργεί ένα σοβαρό δίλημμα για τις ναυτιλιακές εταιρείες: θα πρέπει να διέρχονται από τη νότια θαλάσσια δίοδο, πλησιέστερα στις ακτές του Ομάν, διακινδυνεύοντας επίθεση από το Ιράν, ή να χρησιμοποιούν τον βόρειο διάδρομο εντός των ιρανικών χωρικών υδάτων, καταβάλλοντας υψηλά τέλη και ενισχύοντας παράλληλα τους ισχυρισμούς της Τεχεράνης περί κυριαρχικής αρμοδιότητας;
Ένα αμφιλεγόμενο έγγραφο
Επί σχεδόν 60 χρόνια, τα εμπορικά πλοία διέρχονταν από τα Στενά του Ορμούζ ακολουθώντας διαδρομή που είχε καθοριστεί από τα Ηνωμένα Έθνη.
Η κυβέρνηση του Ιράν είχε υποστηρίξει τη δημιουργία της συγκεκριμένης διαδρομής το 1968 και δεν επιχείρησε να την ελέγξει, παρότι αυτή διερχόταν από ιρανικά χωρικά ύδατα.
Οι ηγέτες που ανέλαβαν την εξουσία μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 δήλωσαν ότι δεν δεσμεύονταν από τη συμφωνία των Ηνωμένων Εθνών, αν και, με την πάροδο των ετών, η ιρανική κυβέρνηση αμφισβήτησε μόνο περιστασιακά την εμπορική ναυσιπλοΐα στα Στενά.
Η κατάσταση αυτή άλλαξε μετά την επίθεση των αμερικανικών και ισραηλινών δυνάμεων κατά του Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου.
Οι επικριτές της συμφωνίας υποστηρίζουν ότι ο Τραμπ αποδέχθηκε αυτή τη νέα πραγματικότητα μέσω της συμφωνίας του Ιουνίου με την Τεχεράνη. Κατόπιν επιμονής των Ιρανών διαπραγματευτών, το έγγραφο των 14 σημείων αναγνωρίζει τον ρόλο του Ιράν στα Στενά.
Η συμφωνία απαγορεύει την επιβολή διοδίων ή άλλων τελών, αλλά μόνο για διάστημα 60 ημερών, όσο συνεχίζονται οι διαπραγματεύσεις για μια νέα συμφωνία. (Ο Τραμπ έχει δηλώσει ότι και οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να επιχειρήσουν να επιβάλουν τέλη διέλευσης). Επιπλέον, το μνημόνιο δεν περιλαμβάνει καμία απόλυτη και αδιαμφισβήτητη εγγύηση ότι τα πλοία μπορούν να διέρχονται με ασφάλεια από οποιοδήποτε τμήμα των Στενών.
Ιρανοί αξιωματούχοι και ειδικοί στη διπλωματία υποστηρίζουν ότι η τελευταία πρόταση του κειμένου παραχωρεί επισήμως στο Ιράν κεντρικό ρόλο στη διαχείριση των Στενών:
«Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν θα διεξαγάγει διάλογο με το Σουλτανάτο του Ομάν για τον καθορισμό του μελλοντικού καθεστώτος διοίκησης και των θαλάσσιων υπηρεσιών στα Στενά του Ορμούζ, σε διαβούλευση με τα λοιπά παράκτια κράτη του Περσικού Κόλπου, σύμφωνα με το εφαρμοστέο διεθνές δίκαιο και τα κυριαρχικά δικαιώματα των παράκτιων κρατών των Στενών του Ορμούζ».
Την εποχή εκείνη, ο Τραμπ παρουσίασε τη συμφωνία ως επιστροφή στην ελεύθερη ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών. Ωστόσο, λίγο αργότερα, Ιρανοί αξιωματούχοι άρχισαν να την επικαλούνται ως βάση για να υπαγορεύουν τη διαδρομή που θα πρέπει να ακολουθούν τα πλοία -δηλαδή μια πορεία κοντά στις ιρανικές ακτές.
Ο Ντένις Ρος, επί σειρά ετών διαπραγματευτής των ΗΠΑ για τη Δυτική Ασία υπό προέδρους και των δύο κομμάτων, δήλωσε ότι η ερμηνεία του Ιράν ως προς τη συμφωνία είναι σαφής.
«Ανοίγατε τα Στενά -αλλά μόνο υπό την προϋπόθεση ότι το Ιράν θα είχε πλήρη έλεγχο και ότι οποιαδήποτε άλλη διαδρομή δεν θα ήταν αποδεκτή», δήλωσε ο Ρος.
Ο Χουσεΐν Ιμπίς, ερευνητής στο Arab Gulf States Institute, οργανισμό έρευνας και άσκησης πολιτικής επιρροής (advocacy), ανέφερε ότι «ολόκληρο το διεθνές δίκαιο κινείται προς μία κατεύθυνση, ενώ το Μνημόνιο Κατανόησης (MOU) κινείται προς την αντίθετη».
Ερωτηθείς να σχολιάσει, ο Λευκός Οίκος παρέπεμψε σε τηλεφωνική ενημέρωση που είχε πραγματοποιήσει την Παρασκευή για δημοσιογράφους, υπό τον όρο ότι οι Αμερικανοί αξιωματούχοι που συμμετείχαν δεν θα κατονομάζονταν. Αμερικανός αξιωματούχος που συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις δήλωσε ότι το Ιράν γνώριζε κατά τη διάρκεια των συνομιλιών πως πλοία χρησιμοποιούσαν τη διαδρομή κοντά στις ακτές του Ομάν και ότι είχε μάλιστα εξαπολύσει μη επανδρωμένα αεροσκάφη εναντίον ορισμένων εξ αυτών.
Αυτό, σύμφωνα με τον ίδιο, σημαίνει ότι όταν το Ιράν δεσμεύθηκε να καταβάλει «τις βέλτιστες δυνατές προσπάθειες» για την ασφαλή διέλευση, αποδεχόταν ότι δεν θα πραγματοποιούσε επιθέσεις κατά πλοίων στη συγκεκριμένη διαδρομή.
Οι Ιρανοί διαπραγματευτές γνώριζαν ότι διέθεταν ισχυρό διαπραγματευτικό πλεονέκτημα έναντι των Αμερικανών κατά τη διάρκεια των συνομιλιών για την προτεινόμενη συμφωνία στις αρχές του καλοκαιριού.
Στις 4 Μαΐου, οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις ξεκίνησαν την επιχείρηση με την κωδική ονομασία Project Freedom, με στόχο να αρχίσουν την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ, συνοδεύοντας εμπορικά πλοία που είχαν εγκλωβιστεί.
Ο Ντόναλντ Τραμπ εγκατέλειψε την επιχείρηση σε λιγότερο από 48 ώρες, αφότου ο διάδοχος του θρόνου της Σαουδικής Αραβίας, φοβούμενος ιρανικά αντίποινα, αρνήθηκε να επιτρέψει στις αμερικανικές δυνάμεις να χρησιμοποιήσουν τον σαουδαραβικό εναέριο χώρο για την επιχείρηση.
Στη συνέχεια, το Πεντάγωνο επιχείρησε μια πιο διακριτική προσέγγιση, η οποία βασίστηκε κυρίως στην παροχή οδηγιών μέσω ασυρμάτου.
Από τις αρχές Μαΐου, οι αμερικανικές δυνάμεις έχουν παράσχει οδηγίες πλεύσης κατά μήκος των ακτών του Ομάν σε περισσότερα από 800 εμπορικά πλοία που μετέφεραν συνολικά 400 εκατομμύρια βαρέλια αργού πετρελαίου, δήλωσε ο πλοίαρχος Τιμ Χόκινς, εκπρόσωπος της Κεντρικής Διοίκησης των ΗΠΑ (US Central Command - Centcom), η οποία είναι υπεύθυνη για τις αμερικανικές στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Δυτική Ασία.
Τα πλοία ακολουθούσαν διαδρομή που είχε καθοριστεί από τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό (International Maritime Organization - IMO), τον οργανισμό των Ηνωμένων Εθνών με έδρα το Λονδίνο που ρυθμίζει τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Ο οργανισμός καθόρισε τη συγκεκριμένη διαδρομή σε συνεργασία με το Ομάν, προκειμένου να καταστεί δυνατή η απομάκρυνση περίπου 600 πλοίων που παρέμεναν επί μακρόν εγκλωβισμένα.
Η άτυπη εκεχειρία μετατράπηκε σε επίσημη με την υπογραφή της συμφωνίας του Ιουνίου. Κατά το επταήμερο που ξεκίνησε στις 20 Ιουνίου, σχεδόν 400 πλοία διήλθαν από τα Στενά του Ορμούζ, σύμφωνα με την Kpler, εταιρεία παροχής ναυτιλιακών δεδομένων. Πρόκειται για τον υψηλότερο αριθμό διελεύσεων σε διάστημα μίας εβδομάδας από την έναρξη του πολέμου.
Ωστόσο, την Πέμπτη, μετά τις ιρανικές επιθέσεις, μόλις 22 πλοία διήλθαν από τα Στενά.
Περισσότερα από δώδεκα πολεμικά πλοία του Πολεμικού Ναυτικού των ΗΠΑ, μεταξύ των οποίων δύο αεροπλανοφόρα, καθώς και δεκάδες αεροσκάφη κρούσης και επιτήρησης που επιχειρούν τόσο από αεροπλανοφόρα όσο και από χερσαίες βάσεις, εξακολουθούν να δραστηριοποιούνται στην ευρύτερη περιοχή της Αραβικής Θάλασσας. Παράλληλα, οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις διεξάγουν αποστολές εντοπισμού ναρκών στα Στενά, χρησιμοποιώντας αυτόνομα θαλάσσια μη επανδρωμένα μέσα.
«Οι αμερικανικές δυνάμεις έχουν καταστήσει το Ιράν υπόλογο για τις αδικαιολόγητες επιθετικές ενέργειές του κατά της εμπορικής ναυτιλίας, ενώ ταυτόχρονα συνεχίζουν να διευκολύνουν τη διέλευση μέσω των Στενών», δήλωσε ο πλοίαρχος Χόκινς.
Ωστόσο, πρόσθεσε ότι «δεν υπάρχει καμία εγγύηση» πως η καθοδήγηση που παρέχει ο αμερικανικός στρατός θα προστατεύσει τα εμπορικά πλοία που διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ.
Η ιρανική διαδρομή
Κατά τη διάρκεια της κορύφωσης του πολέμου, ορισμένοι διαχειριστές πλοίων επέλεξαν να πλέουν πλησιέστερα στις ιρανικές ακτές, βασιζόμενοι στην εγγύηση ασφαλούς διέλευσης που παρείχε ο ιρανικός στρατός. Το Ιράν τούς ενημέρωσε ότι θα έπρεπε να καταβάλουν έως και 2 εκατ. δολάρια ανά πλοίο.
Το Ιράν έχει δηλώσει ότι όλα τα πλοία που διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ οφείλουν να χρησιμοποιούν τη συγκεκριμένη διαδρομή και να λαμβάνουν προηγουμένως σχετική άδεια από την Persian Gulf Strait Authority, φορέα που η Τεχεράνη δημιούργησε τον Μάιο.
Μέχρι να αναστείλει την πρακτική αυτή στο πλαίσιο της εκεχειρίας του Ιουνίου, το Ιράν υποστήριζε ότι τα τέλη αφορούσαν υπηρεσίες ασφάλειας και προστασίας του περιβάλλοντος. Ορισμένοι ειδικοί θεωρούν ότι επρόκειτο για μια τεχνητή προσπάθεια της Τεχεράνης να εμφανιστεί ως συμμορφούμενη με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, η οποία επιτρέπει την επιβολή τέτοιων χρεώσεων μόνο υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Στην πραγματικότητα, όπως επισημαίνουν, το Ιράν επιχειρεί να επιβάλει de facto διόδια, πρακτική που απαγορεύεται από τη Σύμβαση. Το Ιράν υπέγραψε τη Σύμβαση, αλλά δεν την επικύρωσε ποτέ και, ως εκ τούτου, υποστηρίζει ότι οι διατάξεις της δεν το δεσμεύουν. Ούτε οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν επικυρώσει τη Σύμβαση.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες και ορισμένες ακόμη χώρες απέρριψαν την απαίτηση του Ιράν να χρησιμοποιούν τα πλοία τη βόρεια αυτή διαδρομή και, σε απάντηση, ο αμερικανικός στρατός δημιούργησε τον Μάιο τη νότια διαδρομή κατά μήκος των ακτών του Ομάν.
Μετά την υπογραφή της συμφωνίας με το Ιράν τον περασμένο μήνα, ο Τραμπ δήλωσε ότι η συγκεκριμένη διαδρομή είναι «απολύτως ασφαλής, προστατευμένη και απαλλαγμένη από κάθε κίνδυνο».
Ωστόσο, καθώς το Ιράν και οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν να ενισχύσουν τη διαπραγματευτική τους θέση, κυρίως μέσω της στρατιωτικής τους ισχύος, οι κίνδυνοι για τις ναυτιλιακές εταιρείες ενδέχεται να αυξηθούν, δήλωσε ο Νταν Αλαμάριου, επικεφαλής γεωπολιτικός στρατηγικός αναλυτής της εταιρείας επενδυτικών ερευνών Alpine Macro.
Το Ιράν έχει ήδη υποστεί σημαντικό οικονομικό κόστος, αλλά ενδέχεται να είναι διατεθειμένο να αντέξει ακόμη μεγαλύτερες πιέσεις. Την περασμένη εβδομάδα, ο Τραμπ επανέφερε την αμερικανική απαγόρευση των πωλήσεων ιρανικού πετρελαίου, την οποία είχε αναστείλει προσωρινά τον προηγούμενο μήνα. Ωστόσο, μέχρι στιγμής δεν έχει επαναφέρει ναυτικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμένων.
Όπως ανέφερε ο Αλαμάριου, «το ερώτημα είναι ποιος θα λυγίσει πρώτος: η ιρανική οικονομία ή η παγκόσμια οικονομία;».