«Αν γνωρίζεις τον αντίπαλο και γνωρίζεις τον εαυτό σου, δεν έχεις λόγο να φοβάσαι την έκβαση εκατό μαχών. Αν γνωρίζεις τον εαυτό σου, αλλά όχι τον αντίπαλο, για κάθε νίκη που κερδίζεις θα υφίστασαι και μία ήττα. Αν δεν γνωρίζεις ούτε τον αντίπαλο ούτε τον εαυτό σου, θα υποκύπτεις σε κάθε μάχη».
Καθώς η Τουρκία εμφανίζεται να κλιμακώνει τις διεκδικήσεις της στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, προετοιμαζόμενη να τις εντάξει επισήμως στο εθνικό της δίκαιο, η ρήση αυτή του θρυλικού Κινέζου στρατηγού Σουν Τσου δείχνει εξαιρετικά επίκαιρη. Με ευθείες αναφορές στην εγχώρια πολιτική σκηνή, περιλαμβανομένης της κυβέρνησης.
Η τελευταία δράττεται κάθε ευκαιρίας να πανηγυρίσει πολιτικά τις κινήσεις που ενισχύουν είτε την άμυνα της χώρας είτε τη θέση της στη διεθνή σκηνή. Προσπερνά, όμως, το μεγάλο πρόβλημα που δημιουργεί για την Ελλάδα η συστηματική αμφισβήτηση του διεθνούς δικαίου από τις μεγάλες δυνάμεις, όχι μόνον από τη Ρωσία πλέον, αλλά και από τις ΗΠΑ.
Είναι ακριβώς αυτό το κλίμα «ρουτίνας» στην καταπάτηση του διεθνούς δικαίου, που επιτρέπει τώρα στην Τουρκία, να θεωρεί πως μπορεί να επισημοποιήσει τις ολοένα αυξανόμενες διεκδικήσεις της.
Επιπλέον, οι διθύραμβοι για την ενίσχυση της άμυνας της χώρας μας, με νέα ισχυρά όπλα, φαίνεται να επικαλύπτουν πλήρως την εύλογη ανησυχία που θα έπρεπε να υπάρχει, για το στρατηγικό πλεονέκτημα που καλλιεργεί συστηματικά η γείτονα.
Τη διαρκή ενίσχυση της πολεμικής βιομηχανίας της, η οποία την καθιστά, συν τοις άλλοις, πολύτιμο σύμμαχο τόσο για την Ευρώπη, όσο και για σειρά κρατών της Ανατολής, ενώ η χώρα μας παραμένει όπου μπορεί, ένας καλός «πελάτης».
Το διαρκές έλλειμμα εθνικής στρατηγικής
Εξίσου ενδεικτική, όμως, της περιορισμένης γνώσης που εμφανίζεται να έχει το πολιτικό μας σύστημα ως προς τις δυνατότητες και τους περιορισμούς της χώρας μας, όσο και του αντιπάλου, είναι η απουσία μακρόπνοης εθνικής στρατηγικής.
Η Ελλάδα δεν φαίνεται να έχει καταλήξει πώς ακριβώς θέλει να λύσει τα προβλήματα με την Τουρκία, περιοριζόμενη σε αντιδράσεις, που σχεδόν πάντα προκύπτουν από πρωτοβουλίες της άλλης πλευράς. Ένα κατάλοιπο μάλλον της «στρατηγικής ακινησίας» προηγούμενων εποχών, για να το πούμε απλουστευτικά, μεταξύ Χάγης και πιθανού πολέμου.
Είναι αμφίβολο όμως αν η συνέχιση αυτής της πολιτικής μπορεί να αντέξει στις απαιτήσεις των καιρών που ζούμε, ιδίως από τη στιγμή που άθελά μας έχουμε μπλέξει έμμεσα, αλλά ουσιαστικά, στο καζάνι των εξελίξεων της Μέσης Ανατολής.
Και κάπως έτσι φτάνουμε στην (πραγματική) γνώση του αντιπάλου. Ελάχιστοι στην Ελλάδα φαίνεται να δίνουν ιδιαίτερη σημασία στο γεγονός ότι ενώ η χώρα μας πασχίζει κυρίως να κρατηθούν οι ισορροπίες με την Τουρκία, στις σχέσεις με τις ΗΠΑ, η Άγκυρα κινείται ήδη με ταχύτητα σε δύο συμπληρωματικούς άξονες, διεμβολίζοντας τη θέση της χώρας μας.
Από τη μία, ροκανίζει συστηματικά την πλεονεκτική θέση της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Κι από την άλλη, εκμεταλλεύεται τις ανατροπές που προκάλεσε ο πόλεμος στον Περσικό, προκειμένου να ενδυναμώσει τις σχέσεις της με τη Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν και, εσχάτως, με την Αίγυπτο, με την οποία η χώρα μας κατάφερε να ενισχύσει τη θέση της τα προηγούμενα χρόνια.
Η μεγάλη σφήνα στην Ευρώπη
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Τουρκία έρχεται να αντιπαρατάξει στη στρατηγική συμμαχία της Ελλάδας με τη Γαλλία τη διαφαινόμενη εδραίωσή της ως «πολύτιμου συμμάχου», για το ΝΑΤΟ και την ΕΕ, εκμεταλλευόμενη τον πανικό για την επαπειλούμενη συρρίκνωση της αμερικανικής αμυντικής παρουσίας
Την ίδια ώρα, η πολεμική της βιομηχανία, ταχύτατα αναπτυσσόμενη και με σαφή πλεονεκτήματα σε πυραυλικούς τομείς και τεχνολογίες drone, σφραγίζει τη νέα επιρροή της με απανωτές διμερείς συμφωνίες.
Τα παραδείγματα πολλαπλασιάζονται: Leonardo-Baykar στην Ιταλία, Hürjet στην Ισπανία, συμφωνία Safran-Baykar, ακόμη και στη Γαλλία, αλλά και εντυπωσιακό άνοιγμα με το Βέλγιο.
Στην άλλη πλευρά της Μεσογείου, η διαρκής πλέον στρατηγική ανασφάλεια του Ισραήλ (που μετατρέπεται σε επιθετικότητα), συνδυασμένη με την αδιαφορία που επέδειξε ο αμερικανικός παράγοντας για τα συμφέροντα -και την ασφάλεια- των κρατών του Κόλπου, δημιουργούν ένα νέο τοπίο.
Το νέο «ταμπλό» στη Μέση Ανατολή
Η τετραμερής κινητικότητα μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Πακιστάν, Τουρκίας και, εσχάτως, διστακτικά ομολογουμένως, της Αιγύπτου, φανερώνει προετοιμασία για ένα νέο πλαίσιο ασφάλειας στην περιοχή και μια τάση απομάκρυνσης από το αμερικανικό «μονοπώλιο ασφαλείας», που είχε επικρατήσει.
Δεν είναι ασύνδετη ούτε με την αδυναμία του προέδρου Τραμπ να κατισχύσει του Ιράν, σε μια διαμάχη που σε λίγο θα κλείσει τριμηνία, ούτε με την αίσθηση των περισσότερων κρατών της περιοχής ότι το Ισραήλ, με διαφορετικό μεν τρόπο, συνιστά εξίσου αποσταθεροποιητικό παράγοντα με το Ιράν.
Όλα τα παραπάνω δημιουργούν βεβαίως ένα ρευστό, ευμετάβλητο σκηνικό, που επιδρά εμμέσως στη διαμόρφωση ισορροπιών και σχέσεων με την Τουρκία. Οι παλαιές σταθερές, της εποχής του Ψυχρού Πολέμου και της «μόνης υπερδύναμης», έχουν περάσει στο παρελθόν.
Από την πλευρά της, η Τουρκία σηματοδοτεί με κάθε τρόπο ότι έχει τις στρατιωτικές, οικονομικές και πληθυσμιακές δυνατότητες, όπως και τη στρατηγική θέση, για να ενισχύσει περαιτέρω τη θέση της ως μεγάλη περιφερειακή δύναμη. Διατηρώντας τη σχέση με το ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ, όχι όμως με την έννοια της απόλυτης εξάρτησης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Τουρκία είναι άτρωτη. Η οικονομία της παραμένει ευάλωτη, η εσωτερική πολιτική της ισορροπία είναι πιο σύνθετη από όσο δείχνει η εικόνα ισχύος που προβάλλει η Αγκυρα, ενώ οι σχέσεις της με τη Δύση και τον αραβικό κόσμο εξακολουθούν να έχουν όρια, αμοιβαία καχυποψία και αντιφάσεις.
Ο κίνδυνος να φτάσει ο κόμπος στο χτένι
Η Άγκυρα όμως, ελίσσεται διαρκώς μέσα στη γεωπολιτική αναταραχή, καταγράφοντας κέρδη και ζημίες, χωρίς να εγκαταλείπει τις βασικές πυξίδες μιας μακρόπνοης εξωτερικής πολιτικής, που ελάχιστα ίσως θα αλλάξει ακόμη και όταν αποχωρήσει ο Ερντογάν.
Αναμφίβολα η πρόβλεψη εξελίξεων και μελλοντικών ισορροπιών, είναι σε αυτή τη συγκυρία, δύσκολη άσκηση. Αυτή η δυσκολία όμως είναι που υποχρεώνει πλέον την ελληνική πολιτική σκηνή να κάνει επειγόντως ασκήσεις εθνικής αυτογνωσίας, να αναγνωρίσει σφαιρικά τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα των απέναντι, προκειμένου να βγάλει, όσο υπάρχει καιρός, τη δική της πυξίδα.
Να καταλήξει, με ρεαλισμό, πώς ακριβώς επιδιώκει την επίλυση των ελληνοτουρκικών προβλημάτων. Δυστυχώς, με δεδομένο ότι βρισκόμαστε ήδη σε ανεπίσημη, αλλά απολύτως ενεργή προεκλογική περίοδο, κάτι τέτοιο φαίνεται να συγκεντρώνει ελάχιστες πιθανότητες.
Η πραγματικότητα ωστόσο, δεν περιμένει. Η δοκιμασία πιθανώς να έρθει σύντομα, κι όχι απλά στο πεδίο της λεκτικής αντιπαράθεσης. Κάποια στιγμή θα πρέπει να ξεκινήσουν οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις τόσο με τα νησιά του Αιγαίου όσο και με την Κύπρο, καθώς το περίφημο GSI αναβιώνει.
Και τότε, μπορεί εύκολα να φτάσει ο κόμπος στο χτένι.