«Κατάρα» για την Ελλάδα τα γεωπολιτικά σοκ

Σύνοψη

Σε μια φάση επικίνδυνης κορύφωσης του γεωπολιτικού ρίσκου, της σοβαρότερης από τον πόλεμο στο Ιράκ το 2003, έχει μπει η παγκόσμια οικονομία με το ξέσπασμα του πολέμου στο Ιράν. Για την ελληνική οικονομία, τα γεωπολιτικά σοκ αποτέλεσαν κατάρα εδώ και μισό αιώνα, προκαλώντας μεγάλη και επίμονη αύξηση του πληθωρισμού, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε από την Τράπεζα της Ελλάδος.

Ο Δείκτης Γεωπολιτικού Ρίσκου (GPR Index) — ο οποίος υπολογίζεται βάσει ανάλυσης κειμένου σε χιλιάδες άρθρα διεθνών ΜΜΕ και αποτυπώνει την ένταση των γεωπολιτικών κινδύνων — που καταρτίζουν οι Dario Caldara και Matteo Iacoviello θεωρείται το βαρόμετρο των οικονομολόγων διεθνώς για την παρακολούθηση των γεωπολιτικών κινδύνων· παρακολουθείται συστηματικά και από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.

Ο Μάρτιος του 2026 έφερε μια μεγάλη ανατροπή στα δεδομένα για τον γεωπολιτικό κίνδυνο, καθώς η έναρξη των πολεμικών επιχειρήσεων ΗΠΑ και Ισραήλ κατά του Ιράν προκάλεσε την κατακόρυφη άνοδο του GPR Index. Όπως φαίνεται στο γράφημα, η τιμή του δείκτη (σημείο αναφοράς το 100 για την περίοδο 1985–2019) πλησίασε στο 400 και ήταν η υψηλότερη από τον Μάρτιο του 2003, όταν ξεσπούσε ο δεύτερος πόλεμος κατά του Ιράκ.

Ο Δείκτης Γεωπολιτικού Κινδύνου στα υψηλότερα επίπεδα από το 2003

Τι αλλάζει τώρα

Το ΔΝΤ και το… αδιανόητο

Η συσσώρευση γεωπολιτικών κινδύνων που παίρνουν νέα μορφή με την επίθεση κατά του Ιράν δεν είναι τυχαίο ότι προκάλεσε την ανησυχία του ΔΝΤ. Η Γενική Διευθύντρια του Ταμείου, Κρισταλίνα Γκεοργκίεβα, έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου για τις επιπτώσεις των γεωπολιτικών συγκρούσεων, ρίχνοντας βάρος σε μια αυστηρή προειδοποίηση προς τις κυβερνήσεις: να είναι έτοιμες για σενάρια που μέχρι χθες φάνταζαν εντελώς εξωπραγματικά.

Μιλώντας τη Δευτέρα σε συμπόσιο στο Τόκιο, η επικεφαλής του ΔΝΤ συμπύκνωσε τη ρευστότητα της εποχής μας σε μια δραματική φράση, καλώντας τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής «σε αυτό το νέο παγκόσμιο περιβάλλον, να σκεφτούν το αδιανόητο και να προετοιμαστούν για αυτό». Η δήλωση αυτή υπογραμμίζει την πεποίθηση του Ταμείου ότι τα απρόσμενα σοκ δεν αποτελούν πλέον την εξαίρεση, αλλά τον κανόνα.

Αναφερόμενη στις τρέχουσες εξελίξεις, εξήγησε ότι μια παρατεταμένη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή έχει την ξεκάθαρη δυναμική να πλήξει βαριά το κλίμα στις αγορές, να φρενάρει την παγκόσμια ανάπτυξη και να αναζωπυρώσει τον πληθωρισμό. Οι προκλήσεις αυτές, τόνισε, διαμορφώνουν μια «νέα κανονικότητα» (new normal) που απαιτεί συνεχή εγρήγορση, καθώς νέα αναπάντεχα προβλήματα μπορεί να ανακύψουν ακόμη και μετά τη λήξη των εχθροπραξιών.

Για να θωρακιστούν απέναντι στο «αδιανόητο», η κ. Γκεοργκίεβα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα κράτη οφείλουν να βάλουν άμεσα σε τάξη τις εγχώριες οικονομικές τους πολιτικές. Μόνο με σταθερά θεμέλια, τόνισε, θα εξασφαλίσουν τα απαραίτητα περιθώρια ελιγμών για να απορροφήσουν τους μελλοντικούς, απρόβλεπτους κραδασμούς.

Η Ελλάδα στο έλεος των γεωπολιτικών σοκ

Πόσο θωρακισμένη, όμως, είναι η ελληνική οικονομία απέναντι στα γεωπολιτικά σοκ; Όλοι υποψιαζόμαστε την απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Μια πρόσφατη μελέτη δύο οικονομολόγων της Τράπεζας της Ελλάδος (Σοφία Λαζαρέτου, Γιώργος Παλαιοδήμος) τεκμηριώνει επιστημονικά την υψηλή ευαισθησία της ελληνικής οικονομίας σε τέτοια γεγονότα, εξετάζοντας την πορεία του πληθωρισμού εδώ και μισό αιώνα, από τα πετρελαϊκά εμπάργκο του ΟΠΕΚ τη δεκαετία του '70, ως την ενεργειακή κρίση που προκάλεσε η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, το 2022.

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται σημαντική κλιμάκωση των παγκόσμιων γεωπολιτικών εντάσεων, τονίζεται στη μελέτη. Οι επιπτώσεις αυτού του φαινομένου είναι εμφανείς κυρίως στον τομέα των τιμών των εμπορευμάτων (commodities — πρώτες ύλες και ενέργεια που διαπραγματεύονται σε διεθνείς αγορές). Κατά συνέπεια, ο παγκόσμιος πληθωρισμός αυξήθηκε στον απόηχο των γεωπολιτικών σοκ. Λόγω του υψηλού μεριδίου της ενέργειας και των τροφίμων στο καλάθι του καταναλωτή, ο ελληνικός πληθωρισμός σημείωσε επίσης σημαντική άνοδο.

Η εμπειρική ανάλυση των δύο οικονομολόγων εξετάζει τόσο τα εγχώρια σοκ ζήτησης και προσφοράς, όσο και τα παγκόσμια σοκ προσφοράς που καθοδηγούνται από γεωπολιτικές εντάσεις, προκειμένου να εντοπιστούν οι δυνάμεις που διαμόρφωσαν τον πληθωρισμό στην Ελλάδα από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 έως σήμερα.

Οι συγγραφείς καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι υπάρχει μια άμεση αλληλεπίδραση (interplay) μεταξύ των εγχώριων σοκ ζήτησης και προσφοράς, των παγκόσμιων σοκ προσφοράς που καθοδηγούνται από γεωπολιτικές εντάσεις, και του ελληνικού γενικού πληθωρισμού (headline inflation — ο συνολικός δείκτης τιμών καταναλωτή χωρίς εξαιρέσεις).

Τα παγκόσμια σοκ παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην εξήγηση των διακυμάνσεων του πληθωρισμού. Αυτά περιλαμβάνουν σοκ προσφοράς, όπως οι πετρελαϊκές κρίσεις (OPEC I & II) της δεκαετίας του '70, οι διαταραχές της εφοδιαστικής αλυσίδας λόγω πανδημίας (2020-21) και το ενεργειακό σοκ από τον πόλεμο στην Ουκρανία το 2022 (γράφημα).

Οι φάσεις του πληθωρισμού στην Ελλάδα

Ιστορικά στοιχεία δείχνουν ότι η γεωπολιτική είναι το κοινό στοιχείο πίσω από όλα τα μεγάλα πληθωριστικά σοκ:

• Τα γεωπολιτικά σοκ έχουν πιο διαρκή και ουσιαστική επίδραση στον ελληνικό πληθωρισμό σε σύγκριση με την εγχώρια αβεβαιότητα. Η αύξηση αυτή μπορεί να διαρκέσει έως και δύο έτη μετά το σοκ.
• Η επίδραση του παγκόσμιου γεωπολιτικού κινδύνου στην οικονομική ανάπτυξη είναι αρνητική μεσοπρόθεσμα, αλλά εμφανίζεται πιο εξασθενημένη σε σχέση με άλλες οικονομίες. Η πιο ήπια αντίδραση της παραγωγής αποδίδεται στα συντονισμένα δημοσιονομικά και νομισματικά μέτρα (π.χ. επιδοτήσεις ενέργειας) που στήριξαν την πραγματική οικονομία μετά το σοκ.

Όπως φαίνεται στο γράφημα, η πρώτη, μεγάλη εκτόξευση του πληθωρισμού ήλθε μετά τον Οκτώβριο του 1973, όταν ξέσπασε ο Πόλεμος του Γιομ Κιπούρ μεταξύ του Ισραήλ και ενός συνασπισμού αραβικών κρατών (με επικεφαλής την Αίγυπτο και τη Συρία). Ως αντίποινα προς τις δυτικές χώρες που στήριξαν το Ισραήλ, τα αραβικά μέλη του ΟΠΕΚ επέβαλαν εμπάργκο πετρελαίου.

Οι τιμές του πετρελαίου τετραπλασιάστηκαν μέσα σε λίγους μήνες. Αυτό προκάλεσε ένα κολοσσιαίο «σοκ προσφοράς» (supply shock — απότομη μείωση της διαθεσιμότητας αγαθών που ανεβάζει τις τιμές). Το κόστος παραγωγής και μεταφοράς εκτινάχθηκε παγκοσμίως, οδηγώντας στον λεγόμενο πληθωρισμό κόστους και εισάγοντας τον όρο «στασιμοπληθωρισμός» (stagflation — υψηλός πληθωρισμός με ταυτόχρονη οικονομική στασιμότητα).

Αμέσως μετά την προσωρινή πτώση, ήλθε νέα βίαιη αύξηση του πληθωρισμού στην Ελλάδα στα τέλη της δεκαετίας του '70, όταν εκδηλώθηκε η Ιρανική Επανάσταση, η οποία ανέτρεψε τον Σάχη. Ακολούθησε, το 1980, το ξέσπασμα του καταστροφικού πολέμου μεταξύ Ιράν και Ιράκ.

Το Ιράν και το Ιράκ είναι ισχυρές πετρελαιοπαραγωγοί χώρες. Η παραγωγή τους κατέρρευσε, ο πανικός κυρίευσε τις αγορές και η τιμή του αργού πετρελαίου διπλασιάστηκε ξανά. Η Ελλάδα προσπάθησε να απορροφήσει αυτούς τους κραδασμούς με συνεχή εκτύπωση χρήματος και υποτιμήσεις της δραχμής, κάτι που εγκλώβισε τη χώρα σε υψηλό πληθωρισμό για όλη τη δεκαετία του '80.

Μετά από μια μακρά περίοδο σταθερότητας τιμών (και μάλιστα αρνητικού πληθωρισμού κατά τη διάρκεια της ελληνικής κρίσης χρέους), τα τελευταία χρόνια σημειώθηκε πάλι απότομη άνοδος του πληθωρισμού πάνω από το 10% το 2022. Αρχικά, η πανδημία της Covid-19 (2020) διέλυσε τις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες.

Πριν προλάβει η αγορά να ισορροπήσει, ακολούθησε η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022. Η Ρωσία ήταν ο βασικός προμηθευτής φυσικού αερίου της Ευρώπης και μεγάλος εξαγωγέας πετρελαίου, ενώ Ουκρανία και Ρωσία μαζί αποτελούσαν τον «σιτοβολώνα» της Ευρώπης (σιτηρά, ηλιέλαιο, λιπάσματα). Ο πόλεμος και οι επακόλουθες δυτικές κυρώσεις δημιούργησαν τη μεγαλύτερη ενεργειακή και επισιτιστική κρίση στην Ευρώπη από τη δεκαετία του '70. Οι τιμές του φυσικού αερίου και του ρεύματος έσπασαν κάθε ρεκόρ, συμπαρασύροντας τον γενικό πληθωρισμό σε άνοδο.

Η μελέτη καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η κατανόηση της τυπολογίας των σοκ είναι κρίσιμη για τη χάραξη πολιτικής και τη διασφάλιση της βιωσιμότητας του δημόσιου χρέους.

Πόσο ασφαλείς είμαστε σήμερα;

Όπως προκύπτει από τα στοιχεία για την εξέλιξη του πληθωρισμού από τη δεκαετία του '70 μέχρι και την ενεργειακή κρίση του 2022, η Ελλάδα μπήκε σε μια μακρά περιπέτεια με υψηλό πληθωρισμό μετά τα δύο σοκ της δεκαετίας του '70, την οποία σταδιακά άρχισε να ξεπερνά από τη δεκαετία του '90, για να φθάσουμε σε μια περίοδο χαμηλού και ελεγχόμενου πληθωρισμού μετά την είσοδο στην ευρωζώνη.

Όμως, το διπλό σοκ από την πανδημία και την έξοδο από το καθεστώς της καραντίνας και τη διαταραχή στην ενέργεια λόγω του πολέμου στην Ουκρανία έχουν φέρει μια ανατροπή της τάσης του πληθωρισμού, που κινείται πλέον ανοδικά σε μακροπρόθεσμη βάση, έχοντας ξεπεράσει και το 12% στη διάρκεια του 2022.

Το μεγάλο ερώτημα είναι πού θα οδηγήσουν την οικονομία η άνοδος των διεθνών τιμών του πετρελαίου και φυσικού αερίου —και, κατ' επέκταση, ηλεκτρικής ενέργειας— μετά το ξέσπασμα του πολέμου στο Ιράν. Το γεγονός ότι η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα στη σχετικά ασφαλή ζώνη του ευρώ και με ισχυρή δημοσιονομική θέση επιτρέπουν κάποια αισιοδοξία ότι η κυβέρνηση μπορεί να είναι, αυτή τη φορά, καλύτερα προετοιμασμένη για να υποδεχθεί τη νέα αναταραχή.

Αυτό που είναι αμφίβολο αν μπορεί να αντέξει η οικονομία, χωρίς μια νέα μεγάλη έξαρση του πληθωρισμού, είναι η ενδεχόμενη παράταση των πολεμικών επιχειρήσεων για αρκετούς μήνες, που θα αποσταθεροποιούσε σοβαρά την παγκόσμια οικονομία, οδηγώντας σε ένα νέο σοκ στασιμοπληθωρισμού. Ίσως αυτό είναι το «αδιανόητο» που απασχολεί την Κρ. Γκεοργκίεβα και είναι σίγουρα το σενάριο που προκαλεί τη μεγαλύτερη ανησυχία στους υπεύθυνους για τη χάραξη της οικονομικής πολιτικής στην Ελλάδα.

Watch Now