Οι καύσωνες παγώνουν τους μισθούς και ζεσταίνουν την ακρίβεια

Κάθε επιπλέον βαθμός Κελσίου πάνω από το όριο των 15°C αφαιρεί 2% από την απόδοση των εργαζομένων. Αυτή η σωρευτική φθορά προκαλεί μια μόνιμη οικονομική «αιμορραγία» που στερεί ετησίως 2,2 δισ. ευρώ από την εθνική παραγωγή, εγκλωβίζοντας τους μισθούς σε μόνιμη στασιμότητα και πυροδοτώντας ένα βίαιο κύμα ακρίβειας.

Τα επίσημα στοιχεία του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών δείχνουν ότι δεν πρόκειται για μελλοντικό κίνδυνο, αλλά για ραγδαία εν εξελίξει πραγματικότητα. Τα τελευταία 30 χρόνια, η μέση θερμοκρασία στη χώρα μας έχει αυξηθεί κατά περίπου 1,5°C. Σε ηπειρωτικές περιοχές μακριά από τη θάλασσα, όπως η Δυτική Μακεδονία, η άνοδος αυτή είναι ακόμη πιο βίαιη, αγγίζοντας τους 2°C. Αυτό το θερμότερο υπόβαθρο επηρεάζει άμεσα τη λειτουργία των επιχειρήσεων και τις εθνικές επιδόσεις.

Αιμορραγία

Η επίδραση της θερμοκρασίας στον άνθρωπο μεταφράζεται άμεσα σε απώλεια παραγωγικότητας. Το ανθρώπινο σώμα διαθέτει συγκεκριμένα βιολογικά όρια αντοχής. Η παλαιότερη αντίληψη ότι οι επιπτώσεις της ζέστης στην εργασία ξεκινούν μόνο σε ακραίες θερμοκρασίες άνω των 27°C-28°C καταρρίπτεται πλέον από τα επιστημονικά δεδομένα.

Σύμφωνα με τις μελέτες της ομάδας του καθηγητή Ανδρέα Φλουρή από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, το πρόβλημα της απώλειας παραγωγικότητας και υγείας ξεκινά αθόρυβα από τους 15°C. Όσο ανεβαίνει ο υδράργυρος, η κατάσταση επιδεινώνεται εκθετικά. Η θερμική καταπόνηση εντείνεται σημαντικά πάνω από τους 24°C έως 25°C, καθώς το σώμα παλεύει να διατηρήσει σταθερή τη θερμοκρασία του πυρήνα του κάτω από το κρίσιμο όριο ασφαλείας των 38°C.

Η έκθεση στη ζέστη επηρεάζει άμεσα το κεντρικό νευρικό σύστημα, οδηγώντας σε γνωσιακή κόπωση, αύξηση των σφαλμάτων και κατακόρυφη άνοδο των εργατικών ατυχημάτων. Στοιχεία από την έκθεση Lancet Countdown 2025 για την Ελλάδα δείχνουν ότι η χώρα έχασε το 2024 το απίστευτο νούμερο των 99,9 εκατ. δυνητικών ωρών εργασίας λόγω της έκθεσης στη ζέστη. Η απώλεια αυτή είναι αυξημένη κατά 67,2% σε σχέση με τον μέσο όρο της περιόδου 1990-1999.

Οι κλάδοι της γεωργίας και των κατασκευών σηκώνουν το μεγαλύτερο βάρος. Το 2024 το 57% των χαμένων ωρών εντοπίστηκε στον πρωτογενή τομέα και το 19% στις οικοδομές. Αυτό μεταφράζεται σε άμεση απώλεια εισοδήματος ύψους περίπου 0,95 δισ. ευρώ για το 2024 μόνο από τη μείωση της εργασιακής ικανότητας.

Απόκλιση

Η χαμηλή παραγωγικότητα που φέρνει η ζέστη συνδέεται άμεσα με το μεγάλο διαρθρωτικό πρόβλημα της ελληνικής αγοράς εργασίας: τους χαμηλούς μισθούς. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η ελληνική παραγωγικότητα βρίσκεται μόλις στο 55% του μέσου όρου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η χαμηλή αυτή επίδοση δημιουργεί ένα ανυπέρβλητο εμπόδιο για τη σύγκλιση των αμοιβών με την υπόλοιπη Ευρώπη, παρά τη σημαντική μείωση της ανεργίας κάτω από το 8,4%.

Και όλα αυτά, όταν οι Έλληνες εργάζονται τις περισσότερες ώρες στην Ευρώπη, αλλά αμείβονται λιγότερο. Στοιχεία της Eurostat για το 2025 κατατάσσουν την Ελλάδα στην πρώτη θέση της ΕΕ με 39,6 ώρες πραγματικής εβδομαδιαίας εργασίας. Ο ευρωπαϊκός μέσος όρος διαμορφώνεται σημαντικά χαμηλότερα, στις 35,9 ώρες, πράγμα που σημαίνει ότι ο Έλληνας εργάζεται σχεδόν 4 ώρες περισσότερο την εβδομάδα.

Επιπλέον, το 12,4% των εργαζομένων στην Ελλάδα απασχολείται τουλάχιστον 49 ώρες εβδομαδιαίως, ποσοστό σχεδόν διπλάσιο από το 6,5% του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Αυτή η υπερεργασία δεν μεταφράζεται σε πλούτο. Η δομή των ελληνικών επιχειρήσεων χαρακτηρίζεται από μικρό μέγεθος, χαμηλή ψηφιοποίηση και περιορισμένη χρήση τεχνολογιών πληροφορικής. Οι πολύ μικρές επιχειρήσεις δυσκολεύονται να επενδύσουν σε συστήματα κλιματισμού και τεχνολογίες που προστατεύουν τους εργαζόμενους από τη ζέστη.

Ανάλυση του ΚΕΠΕ αναδεικνύει το λεγόμενο χάσμα παραγωγικότητας-μισθών. Οι αμοιβές εργασίας στην Ελλάδα ως ποσοστό του ΑΕΠ ανέρχονται σε μόλις 34% (2024), έναντι 47% στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Μεταξύ 2018 και 2023, ο προσαρμοσμένος ετήσιος μισθός πλήρους απασχόλησης σε όρους αγοραστικής δύναμης αυξήθηκε στην Ελλάδα κατά μόλις 7%, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος αυξήθηκε κατά 19%. Η ζέστη λειτουργεί ως πρόσθετος κατασταλτικός παράγοντας. Καθώς μειώνει την παραγωγικότητα, οι επιχειρήσεις βλέπουν τα περιθώρια κέρδους τους να πιέζονται.

Οι μισθολογικές αυξήσεις ακολουθούν την παραγωγικότητα με καθυστέρηση. Όταν η παραγωγικότητα υποχωρεί λόγω καύσωνα, το κόστος απορροφάται αρχικά από τα εταιρικά κέρδη και στη συνέχεια «κλειδώνει» τις μελλοντικές αυξήσεις των μισθών των εργαζομένων.

Κραδασμός

Αν η χαμηλή παραγωγικότητα παγώνει τους μισθούς, η κλιματική κρίση έρχεται να πυρπολήσει τις τιμές των βασικών αγαθών, ροκανίζοντας το πραγματικό εισόδημα του πολίτη. Οι καύσωνες και η ξηρασία προκαλούν άμεσες διαταραχές της προσφοράς, οι οποίες μετακυλίονται γρήγορα στη λιανική αγορά. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα προειδοποιεί ότι οι κλιματικές καταστροφές αποτελούν πλέον κυρίαρχο παράγοντα πληθωριστικών πιέσεων.

Σύμφωνα με μελέτες της ΕΚΤ, οι κραδασμοί στην αγροτική παραγωγή ευθύνονται για το 30% της μεσοπρόθεσμης μεταβλητότητας του πληθωρισμού στην Ευρωζώνη. Ένας και μόνο καύσωνας κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού μπορεί να αυξήσει τις τιμές των μη επεξεργασμένων τροφίμων κατά 0,4 έως 0,7 ποσοστιαίες μονάδες μέσα σε ένα έτος. Οι τιμές των βασικών αγαθών, όπως το ελαιόλαδο, τα οπωροκηπευτικά και τα γαλακτοκομικά προϊόντα, παρουσιάζουν έντονη μεταβλητότητα λόγω των παρατεταμένων περιόδων ξηρασίας και υψηλών θερμοκρασιών.

Το μεγαλύτερο πλήγμα για την τσέπη του Έλληνα καταναλωτή εντοπίζεται στα τιμολόγια του ηλεκτρικού ρεύματος. Η αυξημένη χρήση κλιματιστικών κατά τις ημέρες του καύσωνα εκτινάσσει τη ζήτηση ενέργειας. Η ζήτηση αυτή, σε συνδυασμό με τις υψηλές τιμές των καυσίμων και τις στρεβλώσεις της εγχώριας αγοράς, οδηγεί σε εκρηκτικές αυξήσεις στη χονδρεμπορική.

Στην Ελλάδα, ο πληθωρισμός της ενέργειας τρέχει συστηματικά με ρυθμούς διπλάσιους από τον μέσο όρο της Ευρωζώνης. Για το 2026, η Τράπεζα της Ελλάδος προβλέπει ότι ο εναρμονισμένος πληθωρισμός στη χώρα θα διαμορφωθεί στο 3,8% (έναντι 3,0% στην Ευρωζώνη), ωθούμενος κυρίως από το ενεργειακό σοκ. Η κεντρική τράπεζα εκτιμά ότι ο πληθωρισμός της ενέργειας στην Ελλάδα θα εκτιναχθεί στο 11% το 2026, προτού αποκλιμακωθεί σταδιακά στο 1,0% το 2027.

Η πίεση αυτή αναμένεται να συνεχιστεί και τα επόμενα έτη, καθώς η σταδιακή εφαρμογή του νέου ευρωπαϊκού συστήματος εμπορίας ρύπων ETS2 από το 2028 θα επιβαρύνει περαιτέρω τα καύσιμα θέρμανσης και κίνησης. Η κατάσταση αυτή δημιουργεί μια κλιματική παγίδα για τα νοικοκυριά, τα οποία αναγκάζονται να διαθέτουν μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους για την κάλυψη βασικών ενεργειακών αναγκών.

Προσαρμογή

Οι οικονομικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής για την Ελλάδα δεν είναι ένα θεωρητικό σενάριο του μέλλοντος, αλλά μια σκληρή πραγματικότητα με μετρήσιμο κόστος. Η πρωτοποριακή μελέτη της Επιτροπής Μελέτης Επιπτώσεων Κλιματικής Αλλαγής (ΕΜΕΚΑ) της Τράπεζας της Ελλάδος έχει ποσοτικοποιήσει αυτό το κόστος με ακρίβεια.

Στην περίπτωση του σεναρίου μη δράσης, όπου δεν λαμβάνονται μέτρα προσαρμογής, το συνολικό σωρευτικό κόστος για την ελληνική οικονομία έως το 2100 ανέρχεται στα 701 δισ. ευρώ (σε σταθερές τιμές 2008). Το ποσό αυτό είναι σχεδόν τριπλάσιο από το σημερινό μέγεθος της ελληνικής οικονομίας, καθιστώντας την Ελλάδα την πλέον εκτεθειμένη χώρα της ΕΕ. Η μελέτη προβλέπει ότι το ελληνικό ΑΕΠ θα μειώνεται κατά 2% ετησίως έως το 2050 και ακόμη περισσότερο έως το τέλος του αιώνα εξαιτίας των κλιματικών επιπτώσεων.

Οι τομείς που θα πληγούν περισσότερο είναι η γεωργία, τα παράκτια συστήματα και ο τουρισμός. Στον τουρισμό, οι απώλειες μπορεί να είναι τεράστιες εάν η μέση θερμοκρασία αυξηθεί κατά 5°C, με τη μείωση των εσόδων να αγγίζει τα 5 δισ. ευρώ ετησίως. Η κλιματική αλλαγή απειλεί να ανατρέψει το παραδοσιακό τουριστικό μοντέλο της χώρας, μετατοπίζοντας τη ζήτηση από τους θερμούς μήνες του Ιουλίου και του Αυγούστου προς την άνοιξη και το φθινόπωρο.

Επιπλέον, οι υποδομές της χώρας απαιτούν τεράστια ποσά για συντήρηση και αποκατάσταση από φυσικές καταστροφές. Οι ζημιές από ακραία φαινόμενα, όπως η κακοκαιρία Daniel που κόστισε 450 εκατ. ευρώ μόνο για την αποκατάσταση του σιδηροδρομικού άξονα Αθηνών-Θεσσαλονίκης, δείχνουν το μέγεθος της απειλής. Μελέτες του ΙΟΒΕ υπογραμμίζουν την ανάγκη ενίσχυσης της ανθεκτικότητας του οδικού δικτύου και των κρίσιμων μεταφορικών υποδομών της χώρας απέναντι στις ακραίες θερμοκρασιακές διακυμάνσεις.

Η προσαρμογή στην κλιματική πραγματικότητα απαιτεί άμεσες και ρεαλιστικές λύσεις πολιτικής, καθώς η αδράνεια θα σημάνει τη σταδιακή φτωχοποίηση των ελληνικών νοικοκυριών. Πρώτον, απαιτείται αναδιοργάνωση των ωραρίων εργασίας στους πλέον εκτεθειμένους κλάδους. Η μετατόπιση των εργασιών κατά τις θερμές περιόδους σε νυχτερινές ή πρώτες πρωινές ώρες μπορεί να περιορίσει τις απώλειες παραγωγικού χρόνου.

Οι μελέτες του προγράμματος PESETA δείχνουν ότι ακόμη και με τη μετατόπιση αυτή, η απώλεια παραγωγικότητας στην Ελλάδα θα αγγίσει το 5% έως 10% στο τέλος του αιώνα λόγω των υψηλών νυχτερινών θερμοκρασιών που εμποδίζουν τη φυσική ψύξη του περιβάλλοντος. Επίσης, είναι απαραίτητη η ψηφιακή και τεχνολογική αναβάθμιση των επιχειρήσεων για τον μετριασμό της θερμικής καταπόνησης των εργαζομένων.

Η υιοθέτηση συστημάτων αυτοματοποίησης και η χρήση νέων τεχνολογιών (όπως η wearable ρομποτική) μπορούν να μειώσουν τις απώλειες κατά 30% έως 40%. Η ψηφιοποίηση και η εισαγωγή καινοτόμων λύσεων στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις πρέπει να επιταχυνθούν άμεσα, αξιοποιώντας τα διαθέσιμα κονδύλια.

Τρίτον, απαιτείται στοχευμένη αξιοποίηση των δημοσίων επενδύσεων. Το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων, το οποίο ανέρχεται στα 16,7 δισ. ευρώ για το 2026 (συμπεριλαμβανομένου του RRF), πρέπει να κατευθυνθεί σε έργα ανθεκτικότητας υποδομών, διαχείρισης υδάτινων πόρων και αποθήκευσης ενέργειας. Μόνο με μια συντονισμένη στρατηγική προσαρμογής το κόστος της κλιματικής κρίσης μπορεί να μειωθεί στα 436 δισ. ευρώ, σώζοντας την προσωπική τσέπη του πολίτη από μια διαρκή οικονομική αιμορραγία που, αν αφεθεί χωρίς έλεγχο, θα υπονομεύσει ανεπανόρθωτα το βιοτικό του επίπεδο.