Ο αιώνας του Ζολώτα: Η πορεία από τη δραχμή έως το ευρώ

Ο Ξενοφών Ζολώτας γεννήθηκε το 1904, πριν από τους Βαλκανικούς Πολέμους, και πέθανε το 2004, με τη χώρα ήδη μέλος της Ευρωζώνης. Ανάμεσα στις δύο χρονολογίες χωράει ολόκληρη η οικονομική ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. Η διαδρομή αυτή παρουσιάζεται σε 364 σελίδες στην έκδοση του Κέντρου Πολιτισμού, Έρευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος, Ο Ξενοφών Ζολώτας και η οικονομική ανάπτυξη της Ελλάδας, του ιστορικού Σωτήρη Ριζά.

Η περίοδος αυτή φωτίζεται από διαφορετικές πτυχές, ακολουθώντας την πορεία του Ζολώτα ως ακαδημαϊκού, πολιτικού και κεντρικού τραπεζίτη. Διετέλεσε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών από το 1931, ακαδημαϊκός από το 1952, διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος σε τρεις περιόδους, δύο φορές υπουργός Συντονισμού και πρωθυπουργός της οικουμενικής κυβέρνησης του 1989-1990.

Το βιβλίο τοποθετεί τις ιδέες και τις παρεμβάσεις του Ζολώτα μέσα στη δημόσια συζήτηση της κάθε εποχής, απέναντι στις αντικρουόμενες στρατηγικές επιλογές που σημάδεψαν την πορεία της ελληνικής οικονομίας. Το κεντρικό ερώτημα αφορά το πώς αναπτύσσεται μια φτωχή χώρα και ποιος επωμίζεται το κόστος των επιλογών.

Το στοίχημα της βιομηχανίας

Η δική του απάντηση διαμορφώθηκε νωρίς και δεν άλλαξε ποτέ. Ήδη από τον Μεσοπόλεμο αμφισβήτησε την πρωτοκαθεδρία της γεωργίας και υποστήριξε ότι η Ελλάδα χρειάζεται βιομηχανία, ενώ μεταπολεμικά ταύτισε την εκβιομηχάνιση με την ευημερία, σε συμφωνία με τις κυρίαρχες τότε διεθνείς αντιλήψεις. Η θεωρία δοκιμάστηκε στην πράξη όταν ανέλαβε το τιμόνι της κεντρικής τράπεζας το 1955. Επί δώδεκα χρόνια, έως το 1967, υπερασπίστηκε τη νομισματική σταθερότητα ως θεμέλιο της ταχείας ανάπτυξης. Η περίοδος εκείνη συνέπεσε με τη μεταμόρφωση μιας φτωχής αγροτικής οικονομίας σε αναδυόμενη αγορά με αναπτυσσόμενη βιομηχανία.

Η δεύτερη θητεία του, από τον Νοέμβριο του 1974 έως τον Νοέμβριο του 1981, βρέθηκε ανάμεσα στα δύο πετρελαϊκά σοκ. Ο Ζολώτας έπρεπε να πάρει αποφάσεις σε οικονομικό περιβάλλον με έντονη κοινωνική πίεση και μέσα σε διεθνή στασιμοπληθωρισμό, με πληθωρισμό, υποτιμήσεις και αναιμικές επιδόσεις. Το βιβλίο πάντως αποφεύγει τις εύκολες χρεώσεις, και εδώ βρίσκεται μία από τις αρετές του.

Το Bretton Woods είχε καταρρεύσει, αλλά το κρισιμότερο ήταν ότι στη Μεταπολίτευση οι συσσωρευμένες κοινωνικές διεκδικήσεις, και οι προσπάθειες των κυβερνήσεων να τις κατευνάσουν την κοινωνία, κλόνισαν τη δημοσιονομική πειθαρχία. Η κεντρική τράπεζα, χωρίς να έχει θεσμοθετηθεί ακόμα η ανεξαρτησία της, δυσκολευόταν να χαράξει δική της πορεία. Είναι ενδεικτικό ότι, όταν ο Ζολώτας αποχώρησε το 1981, τη θέση του διοικητή κατέλαβε ο ίδιος ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας.

Η πρωθυπουργία

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες ενότητες αφορά στην οικουμενική κυβέρνηση του 1989-1990. Ο Ριζάς υποστηρίζει ότι η θητεία εκείνη υπήρξε «περισσότερο αξιοσημείωτη από όσο συνειδητοποίησαν οι πρωταγωνιστές της πολιτικής και το εκλογικό σώμα τότε», καθώς, μέσω της έκθεσης της Επιτροπής εμπειρογνωμόνων υπό τον καθηγητή Άγγελο Αγγελόπουλο, ο Ζολώτας έπαιξε κρίσιμο ρόλο στη στροφή προς ένα υπόδειγμα οικονομικής πολιτικής που άφηνε πίσω τον κρατισμό και την ελλειμματική χρηματοδότηση. Αν δεχθεί κανείς αυτή την ανάγνωση, τα θεμέλια της πορείας προς το ευρώ μπήκαν νωρίτερα από όσο συνήθως θεωρούμε. 

Η ομιλία του 1959

Το 1959, ενώπιον της κοινής συνέλευσης του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας, ο Ζολώτας εκφώνησε μία από τις περίφημες αγγλικές ομιλίες του με σχεδόν αποκλειστικά ελληνικές λέξεις. Το γλωσσικό τέχνασμα ενθουσίασε τόσο, που ελάχιστοι πρόσεξαν το περιεχόμενο. Ηταν μια προειδοποίηση για τη διεθνή άνοδο της «πολιτικής μαγείας» που απειλούσε τη νομισματική σταθερότητα.

Με σημερινούς όρους, μιλούσε για τους κινδύνους που γεννιούνται όταν το νόμισμα υποτάσσεται στην πολιτική σκοπιμότητα. Κι αυτό ήταν το επιχείρημα υπέρ της ανεξαρτησίας των κεντρικών τραπεζών, δεκαετίες, δηλαδή, πριν αυτή γίνει ευρωπαϊκός κανόνας. Τη σύνδεση με το παρόν έκανε ο σημερινός κεντρικός τραπεζίτης Γιάννης Στουρνάρας στην παρουσίαση της έκδοσης. Ο μακροβιότερος, επίσης, διοικητής της TτE, ανέφερε ότι η σημερινή θεσμική ανεξαρτησία της Τράπεζας της Ελλάδος, στο πλαίσιο του Ευρωσυστήματος, θα έκανε τον Ζολώτα περήφανο.

Στην ίδια παρουσίαση, ο Γιώργος Αλογοσκούφης χαρακτήρισε τον Ζολώτα ως «την πιο εμβληματική ίσως προσωπικότητα» της μεταπολεμικής οικονομικής πολιτικής, ενώ ο συγγραφέας έδωσε το ερμηνευτικό κλειδί όλης της διαδρομής: σε μια χώρα με αδύναμους τότε θεσμούς, η ζωή του Ζολώτα αποτυπώνει τη μόνιμη ελληνική διαμάχη ανάμεσα σε όσους προτάσσουν τη σταθερότητα και τη δημοσιονομική πειθαρχία και σε όσους προτάσσουν την αναδιανομή. Πρόκειται για μια διαμάχη που ακόμα δεν έχει κλείσει.

Η έκδοση

Ο Σωτήρης Ριζάς είναι διευθυντής ερευνών στο Κέντρο Έρευνας Ιστορίας Νεώτερου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών, με πλούσιο έργο στη μεταπολεμική πολιτική ιστορία. Το βιβλίο κυκλοφορεί από το Κέντρο Πολιτισμού, Έρευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος (2026). Διατίθεται σε όλα τα βιβλιοπωλεία και τα έσοδα από τις πολιτιστικές εκδόσεις της TτE πηγαίνουν εξ ολοκλήρου σε φιλανθρωπικούς σκοπούς.