Πίσω από την πρώτη, εύκολη ανάγνωση ότι ο Αντόνιο Γκουτέρες αποχωρεί από τη θέση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ και θα ήθελε να αφήσει πίσω του κινητικότητα στο Κυπριακό, το παρασκήνιο είναι λίγο πιο σύνθετο.
Πηγές και από τις δύο πλευρές ανέφεραν στο Euro2day.gr ότι η πιθανή λύση ενδέχεται να έρθει «ξαφνικά και από αλλού», καθώς τα συμφέροντα έχουν αλλάξει, το φυσικό αέριο κινεί πλέον αγορές, συμμαχίες και γεωπολιτικές ισορροπίες, ενώ ισχυρές χώρες θέλουν να μπορούν να εκμεταλλευθούν ανεμπόδιστα τα κοιτάσματα της Κύπρου, χωρίς συνεχείς εντάσεις, παζάρια και συγκρούσεις με την Τουρκία.
Αυτό είναι και το σημείο που δεν ειπώθηκε καθαρά μετά την ολοκλήρωση της επίσκεψης Γκουτέρες στην Κύπρο.
Δημόσια, η εικόνα ήταν γνωστή. Νέα συνάντηση σε σχήμα 5+1, συνέχιση της προσπάθειας και αναφορά σε μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης. Η γλώσσα του ΟΗΕ ήταν προσεκτική, σχεδόν χειρουργική, για να μην δημιουργήσει την αίσθηση ότι ξεκινούν διαπραγματεύσεις πριν υπάρξει σχετική συμφωνία.
Όμως, δεν ανακοινώθηκε ημερομηνία, ούτε πλαίσιο επανέναρξης διαπραγματεύσεων. Δεν ανακοινώθηκε ότι οι δύο πλευρές επιστρέφουν, έστω και εμμέσως, στο σημείο που σταμάτησαν στο Κραν Μοντανά, ούτε ότι η τουρκική πλευρά εγκαταλείπει τις γνωστές θέσεις περί κυριαρχικής ισότητας και ίσου διεθνούς καθεστώτος, οι οποίες παραμένουν το σκληρό αγκάθι, πίσω από την πιο ήπια δημόσια εικόνα του Τουρκοκύπριου ηγέτη.
Η Λευκωσία ήθελε να διαβάσει την επίσκεψη ως επαναφορά της διαδικασίας. Η τουρκοκυπριακή πλευρά ήθελε να δείξει ότι δεν μπαίνει σε νέα ανοιχτή διαπραγμάτευση «για χάρη της διαπραγμάτευσης». Η Άγκυρα άφησε το παράθυρο ανοιχτό, αλλά όχι χωρίς προϋποθέσεις. Ο ΟΗΕ, από την πλευρά του, κράτησε τη διαδικασία ζωντανή, χωρίς να χρεωθεί ακόμη την αποτυχία της.
Η τουρκική και τουρκοκυπριακή πλευρά δεν θέλουν να μπουν σε μια διαδικασία όπου στο τέλος θα κατηγορηθούν ότι μπλόκαραν ξανά τη λύση. Θέλουν, πριν αρχίσει το νέο παζάρι, να είναι σαφές τι συζητείται, ποια θα είναι η διαδικασία, ποιος θα έχει ρόλο, τι σημαίνει πολιτική ισότητα και μέχρι πού μπορεί να φθάσει η εμπλοκή της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η ελληνοκυπριακή πλευρά, αντίθετα, θέλει να κρατήσει τον ΟΗΕ μέσα στο γνωστό πλαίσιο, στις αποφάσεις του και στα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας, που ανέκαθεν ήταν το μεγάλο ατού.
Η ΕΕ στο παρασκήνιο, όχι μόνο ως θεσμικός συνομιλητής, πιέζεται από Αθήνα και Λευκωσία να λειτουργήσει, ή μάλλον να συνεχίσει να λειτουργεί, ως μοχλός πίεσης, με γνώμονα τα κονδύλια που παρέχει στην Τουρκία για το προσφυγικό, καθώς οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις έχουν ουσιαστικά παγώσει.
Η Άγκυρα αντιδρά σε αυτό, και ισχυρίζεται ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να εμφανιστεί ως ουδέτερος παίκτης, όταν η Κυπριακή Δημοκρατία είναι κράτος-μέλος και η Τουρκία βρίσκεται μονίμως απέναντι σε ένα ευρωπαϊκό πλέγμα κυρώσεων, ενταξιακών παζαριών, τελωνειακής ένωσης, άμυνας και ενεργειακών υπολογισμών.
Εδώ μπαίνει το «από αλλού»
Η είδηση δεν μας ήρθε από το κλασικό τραπέζι του Κυπριακού.. Μας ήρθε από μια από τις μεγάλες εταιρείες που θέλουν να εκμεταλλευτούν τα κοιτάσματα της περιοχής και που έχει ισχυρούς δεσμούς με ΗΠΑ, Ισραήλ και ΕΕ, ένας ιδανικός συνδυασμός.
Σύμφωνα με υψηλόβαθμο παράγοντα που έχει γνώση διαφόρων συνομιλιών κεκλεισμένων των θυρών, "υπάρχει ανάγκη να κλείσουν "εκκρεμότητες" που πλέον ενοχλούν μεγαλύτερους παίκτες. Για τους ίδιους, δηλαδή, η μη επίλυση του Κυπριακού θεωρείται "εκκρεμότητα".
Η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι σήμερα η ίδια περιοχή με το 2017, καθώς ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή, οι αγωγοί, τα κοιτάσματα LNG και οι αμερικανικοί και ευρωπαϊκοί υπολογισμοί έχουν αλλάξει τη βαρύτητα του Κυπριακού, γέρνοντας ελαφρά -και για πρώτη φορά- την πλάστιγγα υπέρ της Λευκωσίας.
Τα τελευταία χρόνια και μέσω της Κυπριακής Προεδρίας της ΕΕ που έληξε στο τέλος Ιουνίου, η Λευκωσία επιχείρησε να προωθήσει την Κύπρο ως ένα "market story". Είναι story ενεργειακής ασφάλειας και στρατηγικού ελέγχου στην Ανατολική Μεσόγειο πλέον, λένε πηγές από το Προεδρικό Μέγαρο. Και όσο υπάρχουν ανοιχτές γραμμές με την Τουρκία, όσο κάθε κοίτασμα μπορεί να μετατρέπεται σε διπλωματική κρίση, όσο οι μεγάλες εταιρείες και οι κυβερνήσεις πρέπει να μετρούν πολιτικό ρίσκο πριν από κάθε κίνηση, τόσο το Κυπριακό παύει να είναι μόνο «παγωμένη σύγκρουση» και γίνεται εμπόδιο σε μεγαλύτερους σχεδιασμούς.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι υπάρχει έτοιμη λύση. Σε ερώτηση προς την πηγή που προέρχεται από τον ενεργειακό τομέα, εάν θεωρεί ότι η ξαφνική λύση που ανέφερε, θα βασίζεται στα ψηφίσματα του ΟΗΕ και του Συμβουλίου Ασφαλείας, δεν απάντησε. Είπε μόνο ότι "money talks" και ότι "όλες οι πλευρές θα επωφεληθούν".
"Δεν γνωρίζω τί θα συμβεί με το εδαφικό, αυτά είναι για τους πολιτικούς. Γνωρίζω όμως ότι υπάρχει ισχυρό κίνητρο από πολλές πλευρές για λύση "εντός δύο ετών", συμπλήρωσε.
Για τις αγορές, πρόσθεσε "η κινητικότητα Γκουτέρες δεν πρέπει να διαβαστεί μόνο ως προσωπική φιλοδοξία ενός Γενικού Γραμματέα που θέλει να φύγει με μια επιτυχία."
Ο Γκουτέρες μπορεί πράγματι να θέλει ένα αποτέλεσμα πριν την αποχώρησή του.Όμως οι πιέσεις δεν έρχονται μόνο από τη Νέα Υόρκη. Έρχονται από τις αγορές, τις ενεργειακές ισορροπίες και την ανάγκη των ισχυρών χωρών να ξέρουν ότι μπορούν να κινηθούν στην Κύπρο και γύρω από την Κύπρο χωρίς η Τουρκία να μετατρέπει κάθε βήμα σε γεωπολιτικό παζάρι.
Η σύνθεση της ομάδας του ΟΗΕ είχε επίσης σημασία. Η παρουσία πολιτικής, ειρηνευτικής και διπλωματικής γραμμής γύρω από τον Γκουτέρες δείχνει ότι η Νέα Υόρκη ήθελε να ακούσει, να μετρήσει αντοχές και να δοκιμάσει αν υπάρχει χώρος για κάτι περισσότερο από νέα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης.
Τα ΜΟΕ είναι το ασφαλές κομμάτι, δηλώνουν πηγές από τον ΟΗΕ. Εκεί μπορεί να υπάρξει μικρή πρόοδος, χωρίς να ανοίξει το μεγάλο ζήτημα, που είναι το εδαφικό και το ποιος θα έχει τον έλεγχο.
Στη Λευκωσία, σε συνεννόηση με την Αθήνα, η κυβέρνηση θέλει να δείξει ότι η διαδικασία ξαναμπαίνει σε τροχιά και ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά δεν είναι αυτή που φοβάται την επανέναρξη. Από την άλλη, στην τουρκοκυπριακή πλευρά, ο Ερχιουρμάν θέλει να εμφανιστεί πιο διαλλακτικός από τον Τατάρ, αλλά δεν μπορεί να κινηθεί έξω από τις κόκκινες γραμμές της Άγκυρας.
Στην Τουρκία, η συζήτηση για το Κυπριακό συνδέεται πλέον με ευρύτερα ανταλλάγματα: Ευρώπη, άμυνα, τελωνειακή ένωση, ενέργεια, Ανατολική Μεσόγειος. Εδώ μάλλον "κρύβεται" και η χρυσή ευκαιρία. Ότι πλέον η Άγκυρα βάζει το Κυπριακό σε ένα μεγαλύτερο καλάθι διαπραγματεύσεων και ανταλλαγών.
Ενδεικτικό είναι ότι στην παρέλαση της 20ής Ιουλίου στα κατεχόμενα, για την 52η επέτειο της τουρκικής εισβολής, ο Ερντογάν δεν παρέστη προσωπικά. Η Άγκυρα εκπροσωπήθηκε από τον αντιπρόεδρο Τζεβντέτ Γιλμάζ, μαζί με στρατιωτική ηγεσία και υπουργούς, στοιχείο που στην παρούσα συγκυρία διαβάζεται όχι ως απουσία ενδιαφέροντος, αλλά ως πιο προσεκτική διαχείριση του πολιτικού σήματος.
Σιγά-σιγά ίσως τα πράγματα να "φανούν". Μπορεί να φανούν από τις εταιρείες ενέργειας και όσους παρακολουθούν την πορεία συζητήσεων για αγωγούς ή εναλλακτικές διαδρομές, από τις αμερικανικές παρεμβάσεις στην περιοχή, από την ευρωπαϊκή ανάγκη να κρατηθεί η Τουρκία κοντά, χωρίς να της δοθεί λευκή επιταγή, από την ισραηλινή ασφάλεια, από τις βρετανικές βάσεις και από την ανάγκη να μη μετατραπεί η Κύπρος σε ακόμη ένα ανοιχτό μέτωπο την ώρα που η Μέση Ανατολή βράζει.
Η συνάντηση 5+1 που εξήγγειλε ο Γκουτέρες μπορεί να παρουσιαστεί ως διπλωματική συνέχεια. Όμως η πραγματική ερώτηση είναι, ποιος θα γράψει το πλαίσιο, πριν καθίσουν όλοι στο τραπέζι.
Αν θα είναι ο ΟΗΕ με τη γνωστή φόρμουλα, η Άγκυρα με τη γλώσσα της κυριαρχικής ισότητας ή η Λευκωσία με την επιμονή στο ευρωπαϊκό και ομοσπονδιακό πλαίσιο. Ή αν, όπως λένε πηγές και από τις δύο πλευρές, η πίεση θα έρθει από αλλού, επειδή η ενέργεια, οι αγορές και οι ισχυροί παίκτες δεν θέλουν άλλον έναν γύρο δηλώσεων που καταλήγει σε αδιέξοδο, την ώρα που τα κοιτάσματα, οι θαλάσσιες ζώνες και η Ανατολική Μεσόγειος αποκτούν ξανά στρατηγική τιμή.