Ουκρανία: Σε πλήρη εξέλιξη ο πόλεμος των fake news

Σε πλήρη εξέλιξη βρίσκεται ο διαδικτυακός πόλεμος παραπληροφόρησης με φόντο την Ουκρανία, σε απόλυτη συνάρτηση τόσο με την ένταση στο διπλωματικό πεδίο όσο και με την έκταση που θα λάβουν οι στρατιωτικές επιχειρήσεις.

Παραποιημένες φωτογραφίες και βίντεο αναδεικνύονται ακόμη μια φορά σε χρησιμότατατο εργαλείο για την εκτόξευση αλληλοκατηγοριών, την ενορχήστρωση της εκατέρωθεν προπαγάνδας και τελικά τη χειραγώγηση της διεθνούς κοινής γνώμης. Υποπτες ανακρίβειες, λάθη, παραποίηση και σκοπιμότητες κυρίως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καταγράφει η Le Monde.

Η αρχή βέβαια είχε γίνει ήδη σε κεντρικό επίπεδο, δίνοντας τον τόνο όσων θα ακολουθήσουν. Τα ρωσικά μέσα ενημέρωσης μίλησαν για fake news, με αρκετά ειρωνικό τόνο, όταν η Δύση προεξοφλούσε το υποτιθέμενο ρωσικό σχέδιο εισβολής στις 16 Φεβρουαρίου. Από την πλευρά της, η Ευρωπαϊκή Ένωση δια του επικεφαλής διπλωματίας Ζοζέπ Μπορέλ είχε εκφράσει την ανησυχία της ότι «στημένα γεγονότα θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως πρόσχημα για στρατιωτική κλιμάκωση», παρατηρώντας «εντατικοποίηση των προσπαθειών χειραγώγησης πληροφοριών». Η Le Monde αναφέρει ουκ ολίγες περιπτώσεις διαδικτυακής παραπληροφόρησης.

Ντονέτσκ: Δολιοφθορά από Πολωνούς μέσω... Φινλανδίας

Πρώτη περίπτωση ψευδούς είδησης: Πολωνοί στρατιώτες προχώρησαν σε δολιοφθορά σε δεξαμενές χλωρίου στη «Λαϊκή Δημοκρατία του Ντονέτσκ», ανέφερε στο Telegram η υπηρεσία Τύπου των αυτονομιστών, δημοσιεύοντας κι ένα βίντεο προς υποστήριξη του ισχυρισμού τους. Το οπτικό τεκμήριο δείχνει πυρκαγιές και εκρήξεις σε δάσος που θυμίζει βορειοανατολική Ευρώπη, σε μια πρωινή λήψη από στρατιώτη που βρίσκεται στο έδαφος.

Η ρωσική τηλεόραση προέβαλε το βίντεο επισημαίνοντας ότι προέρχεται από «τραυματισμένο Ουκρανό σαμποτέρ» που σχεδίαζε επίθεση με χημικά. Ο αφηγητής, συνοδεία εκκωφαντικών ήχων, έκανε λόγο για μεγάλη «τοξική έκρηξη».

Όμως, ύστερα από ειδική ανάλυση στην οποία προχώρησε ο γνωστός Βρετανός ερευνητής-δημοσιογράφος  Έλιοτ Χίγκινς, ιδρυτής του διαδικτυακού ιστότοπου Bellingcat, προέκυψε ότι οι ήχοι από τις εκρήξεις, ελαφρώς ρετουσαρισμένοι, προέρχονταν από βίντεο του 2010 που μετέδιδε ασκήσεις του φινλανδικού στρατού.

Η πειραγμένη φωτογραφία από το νηπιαγωγείο

Ολοι θυμόμαστε το νηπιαγωγείο στη Στανίτσια Λουχάνσκα, στα σύνορα με το Ντονμπάς, που δέχτηκε βλήμα στην πρόσοψη πριν από μια εβδομάδα. Η είδηση έκανε το γύρο του κόσμου, σε όλα τα μεγάλα διεθνή τηλεοπτικά δίκτυα, ενώ Ουκρανοί και αυτονομιστές αλληλοκατηγορούνταν για την επίθεση που τραυμάτισε τρεις εργαζόμενους. Υπήρξε ιδανική αφορμή για να διαμορφωθεί σκηνικό πολέμου.

Προς επίρρωσιν των σχετικών εκατέρωθεν προθέσεων, μια viral φωτογραφία απεικονίζει το εξωτερικό του νηπιαγωγείου με μια τρύπα, καθώς και μια μπουλντόζα. Θα μπορούσε να ήταν η απόδειξη ότι τελικά η ζημιά δεν προκλήθηκε από στρατιωτική επίθεση.

Στην πραγματικότητα, πρόκειται για φωτομοντάζ. Οπως εύκολα αποδεικνύει η πλατφόρμα InVID Forensic, η αρχική εικόνα δέχτηκε ισχυρές δόσεις Photoshop, με κυριότερη την εκ των υστέρων προσθήκη της μπουλντόζας από ανώνυμο χρήστη.

Μάλιστα, η επίμαχη φωτογραφία κυκλοφορεί στο Twitter με το όχημα και σε διαφορετική θέση. Τέτοιες "μικρολεπτομέρειες", βέβαια, δεν εμποδίζουν συνεχείς κοινοποιήσεις του υλικού στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. 

Πόλεμος: Μια ευκαιρία για τρολ, σέλφι και χιούμορ

Τα fake news δεν σταματούν εδώ. Στο Twitter εμφανίστηκαν και αρκετοί λογαριασμοί που φέρονταν να ανήκουν στον ουκρανικό στρατό. Αφού συγκέντρωσαν αρκετές εκατοντάδες συνδρομητές μέσα σε λίγες μέρες, στη συνέχεια διαγράφηκαν. Ο αναλυτής της αμερικανικής κυβέρνησης Jonathan Abolins είχε ήδη επισημάνει ότι επρόκειτο για ψεύτικους λογαριασμούς. Ο επίσημος λογαριασμός του ουκρανικού στρατού είναι μόνο ο @ArmedForcesUkr.

«Η ζωή στην Ουκρανία αυτή τη στιγμή», έγραφε η λεζάντα της φωτογραφίας σε tweet του Terror Alarm, λογαριασμού με έδρα την Ιερουσαλήμ, απεικονίζοντας μια γυναίκα που κρατά ένα τουφέκι μέσα σε λεωφορείο. Μόνο που, όπως έδειξε η μονάδα επαλήθευσης του France 24, η φωτογραφία ούτε φετινή είναι ούτε στην Ουκρανία τραβήχτηκε. Προέρχεται από τη Ρωσίδα Ekaterina Gladkikh, που το 2020 φιλοτεχνούσε το προφίλ της στο Instagram με ένα ψεύτικο όπλο ανά χείρας. Το ίδιο πλάνο είχε εργαλειοποιηθεί καταχρηστικά και παλαιότερα, κατά την κρίση στη Λευκορωσία το 2020.

Τέλος, από την παραπληροφόρηση δεν λείπει και το χιούμορ ή ο σαρκασμός. "Πειράζοντας" το CNN, ένας από τους ηγέτες της alt-right στις ΗΠΑ, του ακροδεξιού νεοσυντηρητικού κινήματος που νοσταλγεί τη διακυβέρνηση Τραμπ, κυκλοφόρησε ένα στιγμιότυπο που δείχνει τον Πούτιν να δηλώνει ότι θα περιμένει πρώτα να εξοπλίσει την Ουκρανία ο Μπάιντεν, πριν διατάξει ο ίδιος την εισβολή. Στην πραγματικότητα, βέβαια, η εικόνα χρονολογείται στις 30 Μαρτίου 2017, όταν ο Ρώσος πρόεδρος απέρριπτε τους ισχυρισμούς ότι επιχείρησε να επηρεάσει τις αμερικανικές εκλογές της προηγούμενης χρονιάς.