Γεωπολιτική παγίδα και για τη Δύση η κρίση του Ιράν

Η κρίση γύρω από το Ιράν δείχνει, πόσο επικίνδυνη μπορεί να γίνει η ελαφρότητα της εξουσίας όταν μιλά για πόλεμο. Οι πόλεμοι συνήθως αρχίζουν με στρατηγικά λάθη. Σπάνια όμως συνεχίζονται «για πλάκα». Και όμως σήμερα η παγκόσμια πολιτική μοιάζει να πλησιάζει ακριβώς μια τέτοια περίπτωση, όπως δηλώθηκε από τον Πρόεδρο των ΗΠΑ.

Εν τω μεταξύ, ανεξάρτητα από το λόγο για τον οποίο άρχισε ή θα συνεχιστεί η σύγκρουση, Aμερικανοί αναλυτές διατυπώνουν επιφυλάξεις για τον πόλεμο του Ιράν, θυμίζοντας την εμπλοκή στο Ιράκ και παλιότερα στο Βιετνάμ.

Οι αναφορές στη σύγκρουση του Βιετνάμ επανέρχονται συχνότερα, όταν συζητείται η κλιμάκωση γύρω από το Ιράν. Η σύγκριση δεν αφορά μόνο τη στρατιωτική διάσταση, αλλά και τις οικονομικές συνέπειες που μπορεί να έχει μια παρατεταμένη σύγκρουση για μια μεγάλη δύναμη και για το διεθνές σύστημα.

Ο πόλεμος του Βιετνάμ δεν υπήρξε απλώς μια στρατιωτική ή πολιτική αποτυχία των Ηνωμένων Πολιτειών. Το τεράστιο δημοσιονομικό του κόστος επιβάρυνε δραστικά τα δημόσια οικονομικά και συνέβαλε τελικά στην κρίση του συστήματος Bretton Woods και στην αποσύνδεση του δολαρίου από τον χρυσό το 1971.

Σε αυτό το ήδη επικίνδυνο γεωπολιτικό περιβάλλον προστίθεται και ένα στοιχείο που πριν από λίγα χρόνια θα έμοιαζε αδιανόητο. Η πολιτική ελαφρότητα με την οποία αντιμετωπίζονται ζητήματα πολέμου. Οι δημόσιες αντιδράσεις και τα χαριτολογήματα του Ντόναλντ Τραμπ για βομβαρδισμούς και στρατιωτικές ενέργειες, δεν μπορούν να θεωρηθούν φυσιολογικά για έναν ηγέτη μιας υπερδύναμης. Όταν η χρήση βίας παρουσιάζεται σχεδόν ως αστείο, το πρόβλημα δεν είναι απλώς διπλωματικό. Είναι βαθιά πολιτικό και πολιτισμικό.

Σε άλλες εποχές, αν ένας ηγέτης μιλούσε με τέτοια ελαφρότητα για βομβαρδισμούς και πολέμους, η κοινή γνώμη θα τον θεωρούσε επικίνδυνο. Σήμερα όμως τέτοιες δηλώσεις αντιμετωπίζονται συχνά ως κανονικότητα. Μια παγκόσμια υπερδύναμη φαίνεται να καθοδηγείται από αποφάσεις που αλλάζουν μέσα σε λίγες ημέρες, ακόμη και μέσα στην ίδια ημέρα, ενώ αφορούν την τύχη ολόκληρου του πλανήτη.

Η αναλογία με το Βιετνάμ επανέρχεται επειδή μια αρχικά περιορισμένη εμπλοκή, μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε διαδικασία σταδιακής κλιμάκωσης χωρίς πολιτική διέξοδο. Σε τέτοιες περιπτώσεις η στρατηγική παύει να είναι η νίκη και μετατρέπεται σε διαχείριση μιας κρίσης που διαρκώς διευρύνεται.

Η ενεργειακή διάσταση καθιστά την κρίση ακόμη πιο επικίνδυνη. Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους κόμβους μεταφοράς πετρελαίου και φυσικού αερίου στον κόσμο. Μια παρατεταμένη κρίση στον Περσικό Κόλπο θα μπορούσε να προκαλέσει άνοδο των τιμών ενέργειας, αύξηση πληθωρισμού και σοβαρές αναταράξεις στην παγκόσμια οικονομία.

Η Ευρώπη είναι ιδιαίτερα ευάλωτη σε μια τέτοια εξέλιξη, καθώς εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενη ενέργεια. Μετά τη ρήξη με τη Ρωσία, η ευρωπαϊκή οικονομία έγινε ακόμη πιο εκτεθειμένη στις διεθνείς ενεργειακές διακυμάνσεις.

Όμως η ζημιά δεν θα περιοριζόταν στην Ευρώπη. Όταν πλήττεται η Ευρώπη πλήττονται αναπόφευκτα και οι Ηνωμένες Πολιτείες. Οι δύο οικονομίες είναι στενά συνδεδεμένες μέσω εμπορίου, επενδύσεων και χρηματοπιστωτικών αγορών. Μια βαθιά οικονομική κρίση στην Ευρώπη θα μεταφερόταν γρήγορα και στην αμερικανική οικονομία.

Το ίδιο ισχύει και για το Ισραήλ. Μια παρατεταμένη σύγκρουση με το Ιράν δεν θα ενίσχυε τη θέση του αλλά θα μπορούσε να το οδηγήσει σε μακροχρόνια κατάσταση στρατιωτικής έντασης. Σε ένα τέτοιο σενάριο τα καταφύγια θα κινδύνευαν να γίνουν κύριοι χώροι κατοικίας για μεγάλο μέρος του πληθυσμού.

Ταυτόχρονα το Ισραήλ κινδυνεύει να χάσει κάτι ακόμη πιο σημαντικό. Την υποστήριξη εκατομμυρίων φίλων και συμμάχων στη Δύση. Στην Ευρώπη αλλά και στις Ηνωμένες Πολιτείες ένα μεγάλο τμήμα της κοινής γνώμης που παραδοσιακά υποστήριζε το Ισραήλ αρχίζει να απομακρύνεται.

Το ερώτημα επομένως γίνεται ακόμη πιο δύσκολο. Τι οδήγησε σε μια τόσο επιθετική στρατηγική απέναντι στο Ιράν, μια χώρα με πληθυσμό περίπου 94 εκατομμυρίων ανθρώπων, με κίνδυνο εκατοντάδων χιλιάδων θυμάτων και τεράστιων παράπλευρων απωλειών για ολόκληρο τον κόσμο; Μπορεί ο μοναδικός λόγος για παγκόσμια σύρραξη να είναι οι επιθετικές δηλώσεις των μουλάδων ή η απειλή της Χεζμπολάχ;

Στον δημόσιο διάλογο εμφανίζονται πλέον και πιο σκοτεινές ερμηνείες. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι οι αποφάσεις του Ντόναλντ Τραμπ μπορεί να επηρεάζονται από πιέσεις που σχετίζονται με την υπόθεση Epstein, μια υπόθεση που φαίνεται να αγγίζει περισσότερα πρόσωπα από όσα έχουν γίνει, μέχρι τώρα, δημόσια γνωστά.

Παρόμοιες συζητήσεις γίνονται και για τον Μπενιαμίν Νετανιάχου. Και στην περίπτωση του Ισραηλινού πρωθυπουργού πολλοί θεωρούν ότι τα πολιτικά και προσωπικά του προβλήματα δημιουργούν ένα περίπλοκο πλαίσιο αποφάσεων.

Την ίδια στιγμή, ενώ οι κοινωνίες οδηγούνται προς έναν νέο κύκλο συγκρούσεων, ορισμένοι οικονομικοί και γεωπολιτικοί παράγοντες φαίνεται να πλουτίζουν σε πρωτοφανή βαθμό. Για πολλούς παρατηρητές ο πόλεμος παρουσιάζεται σχεδόν ως μια απόπειρα αλλαγής της δημόσιας ατζέντας στις δύο χώρες.

Γεγονός είναι ότι η κρίση στον Περσικό Κόλπο παύει να είναι απλώς μια περιφερειακή σύγκρουση. Μετατρέπεται σε παράγοντα που μπορεί να επανακαθορίσει την ισορροπία δυνάμεων στην παγκόσμια οικονομία.

Οι ενεργειακές ροές, οι εφοδιαστικές αλυσίδες και οι διεθνείς επενδύσεις επηρεάζονται άμεσα από τη σταθερότητα της περιοχής. Μια παρατεταμένη ένταση θα μπορούσε να οδηγήσει σε μετατόπιση κεφαλαίων σε νέες εμπορικές διαδρομές και σε αναδιάταξη των βιομηχανικών κέντρων του πλανήτη.

Σε ένα τέτοιο σενάριο ορισμένοι αναλυτές αναρωτιούνται αν η γεωπολιτική εξέλιξη που διαμορφώνεται, ευνοεί τελικά άλλες μεγάλες δυνάμεις. Η Ευρώπη φαίνεται να πιέζεται περισσότερο, ενώ οι χώρες όπως η Ρωσία και η Κίνα αποκτούν συγκριτικά πλεονεκτήματα. Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι, ότι η παγκόσμια οικονομική τάξη μεταβάλλεται με τρόπο που αποδυναμώνει το ευρωπαϊκό οικονομικό μοντέλο, με συνέπειες και για τις ΗΠΑ.

Μια παρατεταμένη κρίση στον Περσικό Κόλπο δεν θα επηρέαζε μόνο το εμπόριο ενέργειας αλλά και τη διεθνή χρηματοπιστωτική αρχιτεκτονική. Οι μεγάλες αναταράξεις στις ενεργειακές αγορές μεταφέρονται σχεδόν πάντα και στις αγορές κεφαλαίου. Η ανασφάλεια οδηγεί σε μετακινήσεις κεφαλαίων, σε αυξημένη μεταβλητότητα των νομισμάτων και σε αναπροσαρμογή των επενδυτικών στρατηγικών.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον οι οικονομίες με ισχυρά αποθέματα πόρων και τεχνολογίας αποκτούν πλεονέκτημα, ενώ οι πιο εξαρτημένες οικονομίες, όπως πολλές ευρωπαϊκές βρίσκονται υπό αυξανόμενη πίεση.

Όμως ένας πόλεμος με μια μεγάλη χώρα της Μέσης Ανατολής δεν είναι ποτέ χωρίς προβλήματα. Είναι σχεδόν πάντα η αρχή πολύ μεγαλύτερων. Ευτυχώς η Ευρώπη συμπεριφέρεται ψύχραιμα και υπεύθυνα. Με σοβαρότητα και πραγματισμό αντιμετωπίζει την κλιμακούμενη ένταση και η Ελληνική Κυβέρνηση. Η διασφάλιση της ενεργειακής επάρκειας σε αποθέματα, τα άμεσα και αποτελεσματικά αμυντικά αντανακλαστικά, καθώς και ο υπεύθυνος διπλωματικός χειρισμός, συνθέτουν μια εικόνα θεσμικής επάρκειας σε ένα εξαιρετικά ασταθές περιβάλλον.

Γιατί το βασικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα επικρατήσει στρατιωτικά. Το κρίσιμο ζήτημα είναι ποιος θα μπορέσει να αντέξει το οικονομικό και πολιτικό κόστος μιας παρατεταμένης κρίσης.

* Ο Μιχάλης Σάλλας είναι πρόεδρος του Lyktos Group, επίτιμος πρόεδρος της Tράπεζας Πειραιώς, πρώην καθηγητής Πανεπιστημίου.