Ο ρόλος των futures στη διαμόρφωση της τιμής του ρεύματος

Στη σημερινή περίοδο έντονης ενεργειακής αβεβαιότητας, η αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σημείο καμπής, όπου οι χρηματοοικονομικοί μηχανισμοί αντιστάθμισης κινδύνου δεν αποτελούν πλέον ένα «εργαλείο ειδικών», αλλά βασικό παράγοντα που επηρεάζει άμεσα το κόστος για τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις.

Η έντονη μεταβλητότητα στις τιμές φυσικού αερίου και άνθρακα, οι γεωπολιτικές εντάσεις και η ταχεία διείσδυση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) έχουν αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας στην αγορά επόμενης ημέρας του Ελληνικού Χρηματιστηρίου Ενέργειας (EnEx). Σε αυτό το περιβάλλον, τα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης (futures) εξελίσσονται σε κρίσιμο μηχανισμό σταθεροποίησης.

Οι καταναλωτές

Για τους καταναλωτές —έμμεσα μέσω των λογαριασμών ηλεκτρικού ρεύματος— αλλά κυρίως για τις επιχειρήσεις με μεγάλη κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας, τα futures λειτουργούν ως «δίχτυ προστασίας» απέναντι στις απότομες και μεγάλες αυξήσεις τιμών.

Οι προμηθευτές ηλεκτρικής ενέργειας, αξιοποιώντας αυτά τα εργαλεία, μπορούν να προσφέρουν σταθερά τιμολόγια (γνωστά και ως «μπλε»), παρέχοντας ασφάλεια, προβλεψιμότητα κόστους και προστασία από τις διακυμάνσεις των τιμών της ενέργειας, ιδιαίτερα σε περιόδους υψηλής μεταβλητότητας.

Η πρόσφατη επιστημονική έρευνα του Κέντρου Μελετών και Εκπαίδευσης Χρηματοοικονομικής του ΕΚΠΑ με τίτλο «Price discovery and Asymmetric Dynamics in a Renewable Energy Sector-based Electricity Market» και συγγραφείς τους Δημήτριο Καινούργιο, Αθανάσιο Κατεβάτη και Αλέξανδρο Τσιούτσιο, δείχνει κάτι ακόμη πιο κρίσιμο: η αγορά futures δεν είναι απλώς ένα εργαλείο αντιστάθμισης, αλλά ο βασικός μηχανισμός διαμόρφωσης προσδοκιών για το μέλλον. Με άλλα λόγια, οι τιμές που «κλειδώνονται» σήμερα στα futures επηρεάζουν ουσιαστικά τις τιμές που τελικά πληρώνει η αγορά αύριο.

Τα futures

Η μελέτη βασίζεται σε ημερήσια δεδομένα για την περίοδο από τον Νοέμβριο 2020 έως τον Ιούλιο 2024, ενσωματώνοντας σημαντικά γεγονότα όπως ο πόλεμος Ρωσίας - Ουκρανίας. Χρησιμοποιώντας ένα ευρύ φάσμα οικονομετρικών μεθόδων —συμμετρικά και ασύμμετρα υποδείγματα διόρθωσης σφαλμάτων VECM (TAR και MTAR), το υπόδειγμα κλασματικής συνολοκλήρωσης (FCVAR) και τη μέθοδο dynamic time warping (DTW)— τα αποτελέσματα των μεθόδων συμφωνούν με τη διεθνή βιβλιογραφία, δείχνοντας ξεκάθαρα ότι η αγορά futures κυριαρχεί στη διαδικασία του price discovery, με συμμετοχή περίπου 94,5% για τα συμμετρικά μοντέλα.

Σε αντίστοιχα αποτελέσματα καταλήγουν και τα ασύμμετρα υποδείγματα. Συγκεκριμένα, όταν οι τιμές βρίσκονται πάνω από το επίπεδο ισορροπίας, η συμβολή των futures αυξάνεται ελαφρώς στο 94,6%, αντανακλώντας κυρίως την επίδραση των αυξανόμενων τιμών καυσίμων, λόγω των γεωπολιτικών εξελίξεων και της ενισχυμένης ανάγκης αντιστάθμισης κινδύνου.

Αντίθετα, όταν οι τιμές υποχωρούν κάτω από την ισορροπία, η κυριαρχία των futures μειώνεται ελαφρώς στο 92,3%, καθώς οι συνθήκες υπερπροσφοράς —ιδίως λόγω υψηλής παραγωγής από ΑΠΕ και χαμηλής ζήτησης— λειτουργούν διαφορετικά.

Η αξιοπιστία των αποτελεσμάτων ενισχύεται περαιτέρω μέσω της εφαρμογής του υποδείγματος FCVAR και της μεθόδου DTW, οι οποίες επιτρέπουν την ενσωμάτωση χαρακτηριστικών μακράς μνήμης των χρονοσειρών και μη γραμμικών προσεγγίσεων, αντίστοιχα. Τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι, παρά τον υψηλό βαθμό εμμονής που χαρακτηρίζει το σύστημα, διατηρούνται σαφείς μηχανισμοί επαναφοράς προς τη μακροχρόνια ισορροπία.

Για όλους τους συμμετέχοντες στην ενεργειακή αγορά, αυτό έχει πρακτική σημασία: οι στρατηγικές αντιστάθμισης κινδύνου δεν μπορούν πλέον να βασίζονται στην τρέχουσα (spot) τιμή ρεύματος, αλλά πρέπει να «διαβάζουν» την αγορά παραγώγων ως προπομπό των εξελίξεων.

Ενεργειακός κόμβος

Η επιλογή της Ελλάδας για τη μελέτη παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για μια σειρά από λόγους:

• Πρόκειται για την πρώτη μελέτη που αξιολογεί την ύπαρξη μηχανισμού αποκάλυψης τιμών (price discovery) στην ελληνική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας μετά την ίδρυση του EnEx.
• Πρόκειται για μια αγορά με υψηλή διείσδυση ΑΠΕ, καθώς η Ελλάδα έχει αναδειχθεί σε παγκόσμιο ηγέτη, καταλαμβάνοντας την 7η θέση παγκοσμίως σε όρους διείσδυσης ΑΠΕ στην ηλεκτροπαραγωγή και αποτελώντας καθαρό εξαγωγέα ηλεκτρικής ενέργειας από το 2020.
• Η γεωστρατηγική της θέση ενισχύεται, καθώς η χώρα αναμένεται να εξελιχθεί σε ευρωπαϊκό κόμβο ηλεκτρικής ενέργειας, λόγω της υψηλής διείσδυσης ΑΠΕ και της ανάπτυξης διασυνδέσεων με χώρες της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής, πλούσιες σε αιολική και ηλιακή ενέργεια, συμβάλλοντας στη μείωση των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη.
• Η Ελλάδα εξελίσσεται σε διεθνή κόμβο φυσικού αερίου μέσω του «Κάθετου Ενεργειακού Διαδρόμου» (Vertical Energy Corridor), διευκολύνοντας την προμήθεια φυσικού αερίου, συμπεριλαμβανομένου του υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) από τις ΗΠΑ, προς χώρες όπως η Βουλγαρία, η Ρουμανία, η Μολδαβία, η Ουκρανία, η Σλοβακία και η Ουγγαρία.
• Η μελέτη καλύπτει ένα σημαντικό ερευνητικό κενό, καθώς είναι η πρώτη που εξετάζει την ασύμμετρη δυναμική σχέση μεταξύ των spot και futures αγορών σε ένα πλαίσιο όπου η μη αποθηκευσιμότητα της ηλεκτρικής ενέργειας, οι έντονες διακυμάνσεις της ζήτησης και οι ισχυροί ρυθμιστικοί περιορισμοί καθιστούν τη συμπεριφορά των τιμών ιδιαίτερα σύνθετη.

Πολιτική

Τα ευρήματα της μελέτης οδηγούν σε συγκεκριμένα συμπεράσματα για την ενεργειακή πολιτική:

Ενίσχυση της αγοράς παραγώγων: Η αυξημένη σημασία των futures υπογραμμίζει την ανάγκη περαιτέρω ανάπτυξης και ενίσχυσης της ρευστότητας στην αγορά παραγώγων ενέργειας, με στόχο τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας και της αξιοπιστίας στη διαμόρφωση των τιμών. Παράλληλα, η διεύρυνση των διαθέσιμων futures πέρα από τα baseload προϊόντα, ώστε να περιλαμβάνουν επιμέρους χρονικές ζώνες, θα ενισχύσει σημαντικά τις δυνατότητες αντιστάθμισης κινδύνου.

Υποστήριξη των επιχειρήσεων στη διαχείριση κινδύνου: Κρίνεται αναγκαία η υιοθέτηση πολιτικών που θα διευκολύνουν τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις να έχουν πρόσβαση σε εργαλεία αντιστάθμισης κινδύνου, δεδομένου ότι σήμερα αυτά χρησιμοποιούνται κυρίως από μεγάλους συμμετέχοντες της αγοράς. Επιπλέον, η ανάπτυξη νέων τυποποιημένων συμβολαίων με έμφαση στις Συμβάσεις Αγοραπωλησίας Ηλεκτρικής Ενέργειας (Corporate Power Purchase Agreements, PPAs) μπορεί να συμβάλει μακροπρόθεσμα στην εξασφάλιση χαμηλότερων τιμών ηλεκτρικής ενέργειας για τις επιχειρήσεις.

Διαφάνεια στην ενσωμάτωση των ΑΠΕ: Η αυξανόμενη διείσδυση των ΑΠΕ εντείνει τη μεταβλητότητα της αγοράς. Συνεπώς, απαιτούνται μηχανισμοί που θα επιτρέπουν την πιο ομαλή ένταξη της παραγωγής ΑΠΕ στο σύστημα, περιορίζοντας τις απότομες διακυμάνσεις των τιμών. Σε αυτή την κατεύθυνση, η επιτάχυνση επενδύσεων σε αποθήκευση ενέργειας, όπως οι μπαταρίες, καθώς και σε ευέλικτες υποδομές δικτύου, θεωρείται καθοριστική.

Προστασία τελικού καταναλωτή: Η μεταφορά της μεταβλητότητας των χονδρεμπορικών αγορών στο λιανικό κόστος απαιτεί την εφαρμογή κατάλληλων ρυθμιστικών μηχανισμών, οι οποίοι θα περιορίζουν τις ακραίες διακυμάνσεις των τιμών, διασφαλίζοντας παράλληλα τη διατήρηση συνθηκών υγιούς ανταγωνισμού στην αγορά.

Χρηματοοικονομικό σικοσύστημα

Η ελληνική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας δεν λειτουργεί πλέον μόνο ως μηχανισμός εξισορρόπησης προσφοράς και ζήτησης, αλλά έχει εξελιχθεί σε ένα σύνθετο χρηματοοικονομικό οικοσύστημα, στο οποίο οι αγορές futures επηρεάζουν καθοριστικά το ενεργειακό κόστος της επόμενης ημέρας.

Για τους καταναλωτές και τις επιχειρήσεις, αυτό συνεπάγεται ένα νέο περιβάλλον λειτουργίας, όπου τα παράγωγα χρηματοοικονομικά προϊόντα μπορούν να αποτελέσουν ουσιαστικό εργαλείο για τη διαχείριση και τον περιορισμό του κινδύνου τιμών.

Για την πολιτεία, η εξέλιξη αυτή σηματοδοτεί ότι η ενεργειακή πολιτική δεν μπορεί πλέον να σχεδιάζεται ανεξάρτητα από τις χρηματοοικονομικές αγορές, αλλά οφείλει να τις ενσωματώνει ενεργά και συστηματικά στον στρατηγικό της σχεδιασμό.

* Ο Δημήτριος Καινούργιος (φωτ. μέση) είναι καθηγητής Χρηματοοικονομικής, μέλος του Συμβουλίου Διοίκησης του ΕΚΠΑ, διευθυντής του Κέντρου Μελετών και Εκπαίδευσης Χρηματοοικονομικής (ΚΕΜΕΧ). 

** Ο Αθανάσιος Κατεβάτης είναι υποψήφιος διδάκτωρ στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του ΕΚΠΑ και ερευνητής του ΚΕΜΕΧ. 

***Ο Αλέξανδρος Τσιούτσιος (φωτ. δεξιά) είναι Μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του ΕΚΠΑ και ερευνητής του ΚΕΜΕΧ.