Wolf: Ο επικίνδυνος θρίαμβος του νεομερκαντιλισμού

Κατά το μεγαλύτερο διάστημα της περιόδου αυτής, ο Ντόναλντ Τραμπ, με την εμμονή του για τα εμπορικά ελλείμματα των ΗΠΑ –συνολικά, αλλά ακόμα περισσότερο σε επίπεδο μεταποιημένων προϊόντων- αύξησε τους μέσους δασμούς σε ένα εκτιμώμενο 14,4%, το υψηλότερο επίπεδο από αμέσως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Γιατί έχει τόσο μεγάλα εμπορικά πλεονάσματα η Κίνα και γιατί οι ΗΠΑ εγκαταλείπουν τις σχετικά φιλελεύθερες εμπορικές πολιτικές των τελευταίων οκτώ δεκαετιών; Η απάντηση είναι η αναβίωση του μερκαντιλισμού.

Ο μερκαντιλισμός κυριαρχούσε στον ευρωπαϊκό τρόπο σκέψεις της διεθνούς οικονομικής πολιτικής κατά τον 17ο και 18ο αιώνα. Η υποκείμενη πεποίθηση των μερκαντιλιστών ήταν πως η διεθνής οικονομική πολιτική είναι πρωτίστως ένα εργαλείο κρατικής ισχύος.

Αφού η ισχύς, σε αντίθεση με την ευημερία, είναι σχετική, οι μερκαντιλιστές θεωρούν πως η διεθνής οικονομική εμπλοκή είναι «μηδενικού αποτελέσματος»: εσύ κερδίζεις, εγώ χάνω. Οι μερκαντιλιστές θεωρούν πολύτιμη επίσης την εγχώρια παραγωγή και αγαπούν τα εμπορικά πλεονάσματα και την προστασία κατά των εισαγωγών. Ο Adam Smith έγραψε τον Πλούτο των Εθνών τον 18ο αιώνα ως επιχειρηματολογία υπέρ του ελεύθερου εμπορίου, κατά αυτού ακριβώς του μερκαντιλισμού.

Ο μερκαντιλισμός χρονολογείται τουλάχιστον από τον 16ο αιώνα. Αρα, δεδομένου ότι βρισκόμαστε στον 21ο αιώνα, θα πρέπει να αποκαλέσουμε τη σημερινή εκδοή «νέο-μερκαντιλισμό», που αντικαθιστά τον «νεοφιλελευθερισμό» που πήρε μια πιο Σμιθική άποψη για το εμπόριο πριν από μερικές δεκαετίες.

Ωστόσο, όπως υποστηρίζει ο Καναδός οικονομολόγος Eric Helleiner, ένας τέτοιος σύγχρονος νεομερκαντιλισμός αναβιώνει εν μέρει προγενέστερες νεομερκαντιλιστικές ιδέες, κυρίως αυτές δυο προσώπων οι απόψεις των οποίων είχαν επιρροή κατά τον 19ο αιώνα –του πρώτου υπουργού Οικονομικών των ΗΠΑ, Alexander Hamilton, και του Γερμανού θεωρητικού της πολιτικής Friedrich List, που και οι δυο υποστήριξαν την προστασία της νεοσύστατης βιομηχανίας.

Ο νεομερκαντιλισμός ακμάζει στην Κίνα, που όχι μόνο έχει ενστερνιστεί την προώθηση των νεοσύστατων βιομηχανιών, αλλά έχει δημιουργήσει και τεράστια εμπορικά πλεονάσματα. Οι ΗΠΑ του Τραμπ δεν είναι λιγότερο νεομερκαντιλιστικές: ο Τραμπ έχει εμμονή με τα «κακά» των εξωτερικών ελλειμμάτων και την ανάγκη να προστατεύσει τις εγχώριες αγορές.

Ο Arvind Subramanian,πρώην επικεφαλής οικονομικός σύμβουλος του Ινδού πρωθυπουργού Narendra Modi, υποστήριξε πρόσφατα πως «η μακροχρόνια δασμολογική εμμονή του Τραμπ πηγάζει από την οργισμένη πεποίθησή του πως τα εμπορικά πλεονάσματα στο εξωτερικό έχουν βλάψει την αμερικανική οικονομία, ιδιαίτερα τον μεταποιητικό/κατασκευαστικό της κλάδο. Σε αυτή την κοσμοθεωρεία, η Κίνα, με τα σταθερά μεγάλα εμπορικά της πλεονάσματα, είναι ο αρχιπροβοκάτορας».

Ο συνάδελφός του Robin Harding έχει εκφράσει ακόμα πιο ενοχλητικές ανησυχίες για την ασιατική χώρα: οι Κινέζοι, όπως υποστηρίζει, δεν θέλουν να εισαγάγουν οτιδήποτε έχει κατασκευαστεί αλλού. Ο στόχος τους, όπως υποστηρίζει, είναι η κυριαρχία στην παγκόσμια μεταποίηση/κατασκευές.

Αυτή η προοπτική συνάδει με τις αποκαλυφθείσες προτιμήσεις δεκαετιών των κινέζων υπεύθυνων χάραξης πολιτικής. Οπωσδήποτε η Κίνα δεν έχει αντιμετωπίσει ποτέ το μακροχρόνιο διαρθρωτικό της πρόβλημα με τις υπερβάλουσσες καταθέσεις.

Πράγματι, αμέσως μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2007-2009 η προσωρινή της «λύση» ήταν να προωθήσει μια τεράστια έκρηξη στην εγχώρια αγορά ακινήτων. Αλλά αυτό έχει τώρα (αναπόφευκτα) «σκάσει».

Πιο πρόσφατα, η προτιμώμενη λύση ήταν οι τεράστιες επενδύσεις στην προηγμένη μεταποίηση, που δημιουργεί υπερβάλουσσα παραγωγική δυνατότητα και ακόμα μεγαλύτερες εξαγωγές: ο μερκαντιλισμός της Κίνας είναι ενσωματωμένος, οικονομικά και πολιτικά.

Οι δασμοί του Τραμπ θα εκτρέψουν τώρα τις εξαγωγές της Κίνας προς άλλες αγορές, τόσο σε οικονομίες υψηλού εισοδήματος όσο και σε αναδυόμενες και αναπτυσσόμενες οικονομίες. Έτσι, ο Subramanian σημειώνε πως «οι εξαγωγές αγαθών χαμηλής προστιθέμενης αξίας της Κίνας προς αναπτυσσόμενες χώρες αυξάνεται έντονα, υπονομεύοντας την ανταγωνιστικότητα των εγχώριων βιομηχανιών των χωρών αυτών».

Οι αλληλεπιδράσεις του τύπου «beggar-thy-neighbours» του κινεζικού μερκαντιλισμού με τον αμερικανικό προστατευτισμό θα εξαπλώσουν τη ζημιά σε όλον τον κόσμο.

Η μηδενικού αθροίσματος και κρατοκεντρική οπτική του μερκαντιλισμού τείνει επίσης να γεννά διεθνείς συγκρούσεις. Οι μερκαντιλιστικές δυνάμεις πολεμούσαν διαρκώς μεταξύ τους: η Αγγλία και η Γαλλία, δύο από τις μεγάλες δυνάμεις της Ευρώπης, βρίσκονταν σε πόλεμο -με διαλείμματα- από το 1689 έως το 1815.

Η φαινομενικά οικονομικά υποκινούμενη καρατόμηση της Βενεζουέλας από τις ΗΠΑ αποτελεί μια κλασική ιμπεριαλιστική αρπαγή πόρων. Ίσως ο φόβος των πυρηνικών όπλων να συνεχίσει να συγκρατεί τον πόλεμο. Ωστόσο, δεν είναι εύκολο να διαχωρίσει κανείς την έντονη οικονομική τριβή από την ανοιχτή σύγκρουση.

Ο θρίαμβος του νεο-μερκαντιλισμού εγείρει, έτσι, δύο θεμελιώδη ζητήματα.

Το πρώτο αφορά το πού θα οδηγήσει. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι ο κόσμος θα κατακερματιστεί. Αυτό μοιάζει πιθανό. Αλλά είναι απίθανο να πρόκειται για έναν «καθαρό» κατακερματισμό, καθώς τα συμφέροντα των μεγάλων δυνάμεων αλληλεπικαλύπτονται. Φαίνεται απίθανο, για παράδειγμα, οι ΗΠΑ να εγκαταλείψουν απλώς τη νότια και την ανατολική Ασία στην Κίνα.

Και πάλι, στην εποχή του μερκαντολισμού, υπήρχε μια συμφωνία πως ο χρυσός ήταν μια πολιτικά ουδέτερη μορφή χρήματος. Σήμερα, το χρήμα του κόσμου (είτε μας αρέσει είτε όχι) αποτελείται από εθνικά fiat νομίσματα, με κυρίαρχο το δολάριο.

Η αντικατάστασή του θα ήταν πολύ χαοτική. Πάνω απ’ όλα, η σημερινή παγκόσμια οικονομία είναι πιο ενοποιημένη σε όλες σχεδόν τις διαστάσεις απ’ όσο ήταν σε προηγούμενες εποχές. Τα κόστη του κατακερματισμού πιθανόν θα είναι αντίστοιχα υψηλά, ιδιαίτερα για τις μικρές και ευάλωτες χώρες.  

Το δεύτερο ερώτημα είναι αν ο κατακερματισμός μπορεί να είναι διαχειρίσιμος. Υπάρχει, στην πραγματικότητα, μια απάντηση που είναι λογική, αν και αισιόδοξη. Η απάντηση αυτή είναι να δημιουργηθεί ένα σύστημα γύρω από την ιδέα μια ειρηνευτικής συνθήκης μεταξύ των μερκαντιλιστών. Αποτελεί ίσως έκπληξη που κάτι τέτοιο δεν θα ήταν καινούρια ιδέα: μια τέτοια ειρηνευτική συνθήκη ήταν ένα σημαντικό στοιχείο του μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο φιλελεύθερου διακανονισμού που η Κίνα και οι ΗΠΑ του Τραμπ καταστρέφουν από κοινού.

Έτσι, η υποκείμενη αρχή των εμπορικών διαπραγματεύσεων στη Γενική Συμφωνία για το Εμπόριο και τους Δασμους του 1947 ήταν η ανταποδοτική φιλελευθεροποίηση: χαμηλώνεις τα εμπόδια που θέτεις στους εξαγωγείς μου και, ως αντάλλαγμα, θα χαμηλώσω κι εγώ τα δικά μου προς τους δικούς σου.

Αυτό απέχει πολύ από την επιχειρηματολογία των οικονομολόγων για την μονομερή φιλελευθεροποίηση. Αλλά λειτούργησε αρκετά καλά, ιδιαίτερα σε συνδυασμό με τις πιο φιλελεύθερες αρχές της μη διάκρισης και της εθνικής αντιμετώπισης.

Έτσι, θα μπορούσε κανείς να φανταστεί μια προσπάθεια (αν και όχι υπό τον Τραμπ) να σχεδιαστεί μια νέα πολυμερής οικονομική συνθήκη. Στη διαδικασία, θα μπορούσε να συμπεριλάβει κανείς και κάτι που ήθελε να πετύχει ο John Maynard Kaynes στο Bretton Woods, δηλαδή έναν τρόπο να καταπολεμηθούν τα τεράστια διαρθρωτικά εμπορικά πλεονάσματα.

Αυτά, όπως πίστευε, επέβαλαν καταστροφικούς περιορισμούς στους άλλους. Τη δεκαετία του 1940 δεν μπορούσε να πείσει τις ΗΠΑ, που τότε ήταν μια χώρα με τεράστιο πλεόνασμα. Σήμερα, όχι μόνο οι ΗΠΑ, αλλά ίσως και οι Κινέζοι, μπορεί να βλέπουν πως ο μερκαντιλισμός τους δημιουργεί σοβαρές μακροοικονομικές και μικροοικονομικές δυσκολίες.

Ο νεομερκαντιλισμός είναι πραγματικότητα. Αλλά πρέπει να είναι διαχειρίσιμος. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πρέπει να απαντήσουν με φαντασία.

© The Financial Times Limited 2026. All rights reserved.
FT and Financial Times are trademarks of the Financial Times Ltd.
Not to be redistributed, copied or modified in any way.
Euro2day.gr is solely responsible for providing this translation and the Financial Times Limited does not accept any liability for the accuracy or quality of the translation