Το κράτος δικαίου και άλλες «ωραίες» ιστορίες

Η εικόνα είχε κάτι σχεδόν συμβολικό. Η συνάντηση στο Μέγαρο Μαξίμου ήταν μεταξύ Κυριάκου Μητσοτάκη και Michael McGrath.

Ο πρώτος, πρωθυπουργός μίας χώρας στην οποία το κράτος δικαίου αμφισβητείται, ο έτερος αρμόδιος κοινοτικός επίτροπος για -τι άλλο;- το κράτος δικαίου.

Ο μεν Έλληνας πρωθυπουργός διαβεβαίωνε ότι η Ελλάδα «βελτιώνεται συνεχώς», ότι οι συστάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής λαμβάνονται «εξαιρετικά σοβαρά υπόψη» και ότι η κυβέρνηση προχωρά με «συστηματικό τρόπο» στις απαιτούμενες μεταρρυθμίσεις. Ο δε κοινοτικός επίτροπος μιλούσε για «σημαντική πρόοδο» και για μια «εξαιρετική συνεργασία» με την ελληνική κυβέρνηση. Όλα καλά, λοιπόν.

Ατυχώς, μόνο λίγες ώρες νωρίτερα, δημοσκόπηση της Alco κατέγραφε μία εντελώς διαφορετική εικόνα. Στο ερώτημα αν «στη χώρα μας υπάρχει κράτος δικαίου», το 72% των πολιτών απαντούσε αρνητικά. Μόλις το 24% εκτιμούσε ότι υπάρχει.

Και κάπου εδώ αρχίζει το πραγματικό πρόβλημα.

Διότι δεν είναι συνηθισμένο μία κυβέρνηση να μιλά για «πρόοδο του κράτους δικαίου», την ίδια στιγμή που περισσότεροι από επτά στους δέκα πολίτες πιστεύουν ακριβώς το αντίθετο. Αυτό δεν είναι απλώς ένα επικοινωνιακό κενό μεταξύ κυβέρνησης και κοινωνίας. Είναι κρίση αξιοπιστίας του ίδιου του πολιτικού και θεσμικού συστήματος.

Είτε η κυβέρνηση έχει δίκιο είτε άδικο στην αποτίμησή της, το ουσιαστικό ζήτημα είναι άλλο: η κοινωνία δείχνει να μην εμπιστεύεται πλέον ότι οι θεσμοί λειτουργούν ισότιμα, αμερόληπτα και χωρίς πολιτικές εξαρτήσεις.

Και αυτό, σε μία δημοκρατία, είναι από μόνο του πρόβλημα πρώτης γραμμής.

Διότι το κράτος δικαίου δεν είναι μόνο ευρωπαϊκές εκθέσεις, κυβερνητικές παρουσιάσεις και θεσμικές διακηρύξεις. Είναι κυρίως κοινωνική εμπιστοσύνη. Είναι η πεποίθηση του πολίτη ότι ο νόμος εφαρμόζεται χωρίς εξαιρέσεις, ότι η εξουσία ελέγχεται πραγματικά και ότι η Δικαιοσύνη λειτουργεί ανεξάρτητα από πολιτικούς συσχετισμούς.

Όταν αυτή η πεποίθηση καταρρέει, η ζημιά είναι βαθύτερη από μία απλή δημοσκοπική φθορά.

Η κυβέρνηση επιμένει ότι προχωρά μεταρρυθμίσεις: αλλαγές στον τρόπο επιλογής της ηγεσίας της Δικαιοσύνης, συνταγματική αναθεώρηση, τροποποιήσεις στο άρθρο περί ευθύνης υπουργών.

Το ερώτημα όμως είναι γιατί, παρά αυτές τις εξαγγελίες, η κοινωνική δυσπιστία όχι μόνο δεν περιορίζεται αλλά βαθαίνει. Η απάντηση πιθανότατα βρίσκεται στη συσσωρευμένη εμπειρία των τελευταίων ετών.

Από τις  υποκλοπές μέχρι τις συγκρούσεις γύρω από ανεξάρτητες αρχές και από τις καθυστερήσεις της Δικαιοσύνης μέχρι υποθέσεις που πολιτικά «κλείνουν» χωρίς να πείθουν κοινωνικά, η εικόνα που έχει παγιωθεί σε ένα μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης είναι ότι όταν η εξουσία αγγίζει τα όριά της, οι θεσμικές ασφαλιστικές δικλίδες αποδεικνύονται συχνά αδύναμες, αργές ή πρόθυμες να «προσαρμοστούν».

Αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί το ζήτημα έχει ξεπεράσει πλέον τα στενά όρια της κομματικής αντιπαράθεσης.

Δεν αφορά μόνο την αντιπολίτευση.

Δεν αφορά μόνο την κυβέρνηση.

Αφορά τη συνολική αξιοπιστία της δημοκρατικής λειτουργίας. Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αντίφαση της σημερινής συγκυρίας.

Η κυβέρνηση επενδύει διεθνώς στην εικόνα μίας χώρας που έχει επιστρέψει στην «ευρωπαϊκή κανονικότητα»: ανάπτυξη, επενδυτική βαθμίδα, δημοσιονομική σταθερότητα, μεταρρυθμίσεις, ψηφιακό κράτος.

Οι αγορές πράγματι αξιολογούν δείκτες, ελλείμματα, ρυθμούς ανάπτυξης και επενδυτικές προοπτικές. Οι κοινωνίες όμως αξιολογούν κάτι διαφορετικό: αν πιστεύουν ότι οι κανόνες ισχύουν για όλους.

Και όταν αυτή η πίστη αρχίζει να φθείρεται, τότε η φθορά δεν είναι μόνο πολιτική. Είναι βαθιά θεσμική.

Γι’ αυτό και το εύρημα της Alco είναι πολύ πιο σοβαρό απ’ όσο δείχνει με την πρώτη ματιά. Δεν είναι απλώς μία αρνητική γνώμη για την κυβέρνηση. Είναι μία ευθεία αμφισβήτηση της ποιότητας της δημοκρατικής λειτουργίας της χώρας.

Οι δημοκρατίες δεν κινδυνεύουν μόνο όταν καταργούνται οι θεσμοί. Κινδυνεύουν και όταν οι πολίτες παύουν να πιστεύουν σε αυτούς. Και όταν το 72% απαντά ότι στην Ελλάδα δεν υπάρχει κράτος δικαίου, τότε το πρόβλημα παύει να είναι επικοινωνιακό.