Το δημογραφικό, εκτός από κοινωνικό ή οικονομικό πρόβλημα, αποτελεί και μια υπαρξιακή πρόκληση που θα καθορίσει αν ένα έθνος ή μια κοινωνία θα έχει δυναμικό μέλλον ή θα συρρικνωθεί σιωπηρά και ανεπίστρεπτα. Άμεσα συνυφασμένος με το δημογραφικό είναι και ο θεσμός της οικογένειας. Ωστόσο, θα ήταν λάθος η οικογένεια να ταυτιστεί απλώς με την τεκνοποίηση ή την τεκνοθεσία, με βάση την ετερογονία των κινήτρων και των σκοπών, και ειδικά σήμερα σε σχέση με το παρελθόν. Εξηγούμαι:
Οικογένεια σήμερα κάνεις γιατί θέλεις και γιατί μπορείς. Παλαιότερα αυτό δεν ήταν αυτονόητο. Υπήρχαν κοινωνικά ή άλλα στερεότυπα που επέβαλλαν πολλές φορές ασφυκτικά τη δημιουργία οικογένειας. Το «όνειδος της ατεκνίας» ήταν βάρος δυσβάσταχτο στις μικρές κοινωνίες του παρελθόντος. Ακόμη και μια ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη δύσκολα τερματιζόταν. Σήμερα, όχι.
Στη δημόσια σφαίρα, η συζήτηση «γιατί δεν γεννιούνται παιδιά;» εξαντλείται στους εύλογους μεν, όχι όμως μοναδικούς, οικονομικούς λόγους: η οικονομική αβεβαιότητα, η ανεργία, οι χαμηλοί μισθοί, το δυσβάσταχτο στεγαστικό κόστος, η έλλειψη παιδικών σταθμών και σχολικών υποδομών και συνολικά η αδιαφορία της Πολιτείας, πράγματι, δυσκολεύουν τους νέους να δημιουργήσουν οικογένεια.
Και είναι πολλές αυτές οι δυσκολίες και τα αντικίνητρα για τους νέους μας. Και η Πολιτεία απούσα. Οι ανεπαρκείς πολιτικές οδηγούν σε υπογεννητικότητα και αυτή με τη σειρά της σε πληθυσμιακή συρρίκνωση. Το πρόβλημα επιτείνεται από την έξοδο νέων που μεταναστεύουν σε χώρες με καλύτερες προοπτικές. Με απλά λόγια, «το κράτος κατατρώγει το έθνος», όπως είχα γράψει πέρυσι στο πρώτο δικό σας Special Report που με επιτυχία ετοίμασε η Media2day. Το κράτος πλάθει ένα περιβάλλον που αποθαρρύνει τη δημιουργία οικογένειας. Δημιουργεί συνθήκες ματαιότητας, απαισιοδοξίας και πολλά αντικίνητρα.
Στην Ελλάδα του 2026, το μήνυμα που λαμβάνει ο νέος εργαζόμενος είναι ότι πρέπει να δουλέψει 13 ώρες για να επιβιώσει, να βρει συγκάτοικο γιατί η κατοικία είναι απλησίαστη και ότι η φροντίδα (και τα συμπαρομαρτούντα κόστη) των παιδιών είναι προσωπικό πρόβλημα. Αν όμως κάποιος δεν αισθάνεται ασφάλεια ή αισιοδοξία για το μέλλον, δεν θα κάνει εύκολα παιδιά.
Φυσικά, λύσεις που δοκιμάστηκαν σε χώρες με παρόμοια προβλήματα (π.χ. στη Σκανδιναβία) οδήγησαν σε συγκράτηση της δημογραφικής συρρίκνωσης όταν η Πολιτεία ανασκουμπώθηκε: δωρεάν ποιοτικοί παιδικοί σταθμοί, ουσιαστική γονική άδεια και για τα δύο φύλα, σταθερά επιδόματα, φορολογικές εκπτώσεις, στήριξη στέγης για νέες οικογένειες, μειωμένο ωράριο. Αυτά όλα γεννούν αίσθημα ασφάλειας και προστασίας.
Αντίστοιχα μέτρα θα μπορούσαν να εφαρμοστούν και στη χώρα μας και το κόμμα στο οποίο ανήκω, το ΠΑΣΟΚ, είναι το μόνο που έχει καταθέσει το ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα: επιδότηση ενοικίου ή στεγαστικού δανείου, εκτεταμένο δίκτυο παιδικής φροντίδας, ισότητα στην εργασία, φορολογικές απαλλαγές για νέους γονείς, στέγαση. Και όλα αυτά, όχι ως προσωρινές παροχές, αλλά ως μέρος ενός εθνικού στρατηγικού σχεδίου με διάρκεια δεκαετιών.
Το ερώτημα ωστόσο παραμένει: Είναι ακόμη κι αυτά τα σημαντικά μέτρα (που σήμερα απουσιάζουν) ικανά να μετατρέψουν τη σημερινή δημογραφική καθίζηση σε καθαρά θετικούς δείκτες;
Η άποψή μου είναι, όχι από μόνα τους.
Έτσι, έρχομαι σε αυτό που θεωρώ σημαντικότερο όλων, ακόμη και από τις οικονομικές αιτίες του δημογραφικού: την αλλοίωση του «παραδείγματος του βίου». Η αλλοίωση αυτή δεν αφορά μόνον την Ελλάδα αλλά ολόκληρη τη Δύση.
Η πατρίδα μας, αντλώντας από την πλούσια παρακαταθήκη της αρχαιότητας «πάντων χρημάτων μέτρων άνθρωπος», της πατερικής παράδοσης και της ρωμιοσύνης «και είδε υιούς υιών ως νεόφυτα ελαιών κύκλον της τραπέζης», θα μπορούσε να αντισταθεί. Να μην αποκαθηλωθεί στον τόπο αυτόν τόσο βάναυσα ο θεσμός της οικογένειας.
Να μην απαξιωθεί τόσο εύκολα το οικογενειακό τραπέζι. Να μην κακοποιηθεί τόσο χυδαία η ισορροπία της οικογενειακής σχέσης από πολιτικάντηδες που δεν τίμησαν παρά μόνο τον παράνομο οικογενειακό τους πλουτισμό και τίποτε άλλο «οικογενειακό». Θα ανέμενε κανείς, στον τόπο τούτο, η οικογένεια να νοηματοδοτεί περισσότερο τον βίο των νέων ανθρώπων, ανδρών και γυναικών, να υποστασιοποιεί στόχους ζωής, φιλοδοξίες και ψυχική γαλήνη.
Και έρχομαι έτσι στα προσωπικά: με τη σύζυγό μου Δώρα κάναμε οικογένεια (3 παιδιά, σήμερα ο Ευάγγελος 21, η Κατερίνα 19 και ο Θόδωρος 15) πριν από 21 χρόνια γιατί το θέλαμε. Σε μικρή σχετικά ηλικία, 27 εκείνη, 29 εγώ. Χωρίς μεγάλη οικονομική άνεση και χωρίς κατασταλαγμένες καριέρες. Η όμορφη ανάμνηση της οικογενειακής ζωής που είχαμε ζήσει ως παιδιά ήταν μία βασική αιτία για να προχωρήσουμε στη δική μας οικογένεια.
Η όρεξη για «βίο κοινό» περιλάμβανε αυτονόητα την από κοινού δημιουργία. Κάθε είδους δημιουργία: παιδιά, εργασία, σπιτικό. Κι ο ενθουσιασμός της ηλικίας οδήγησε στην υπέρβαση των πολλών δυσκολιών και ανασφαλειών.
Επαγγελματικά, οι προτεραιότητες προσαρμόστηκαν στο «δημιουργικό παίγνιο». Ήταν η περίοδος που προτίμησα τη συγγραφή και ερευνητική και διδακτική προετοιμασία για το πανεπιστήμιο στο σπίτι, απ' τη δικηγορία. Και η γυναίκα μου, τον ΑΣΕΠ για το Υπουργείο Οικονομικών, αντί μιας πολλά υποσχόμενης και καλά αμειβόμενης καριέρας οικονομολόγου στον ιδιωτικό τομέα όπου εργαζόταν εκείνη την περίοδο. Λιγότερες απολαβές, περισσότερη οικογένεια και για τους δυο μας.
Τελικά, η επιλογή δεν στοίχισε: όσο τα παιδιά μεγάλωναν τόσο χειραφετούνταν και τόσο η επαγγελματική μας δράση διευρυνόταν. Σήμερα, μπορούμε να αφιερώσουμε περισσότερο χρόνο τόσο στις εργασίες μας όσο και τις προσωπικές μας δραστηριότητες. Το αντίστροφο δεν θα ήταν δυνατόν.
Αντί επιλόγου: Η Πολιτεία είναι απούσα από τη στήριξη των νέων. Το κράτος σκοτεινιάζει το μέλλον, αντί να το φωτίζει με αισιοδοξία. Αλλά αυτό μπορεί να διορθωθεί με διαφορετικές πολιτικές. Αν καλλιεργούνταν και μια άλλη κουλτούρα βίου (lifestyle), αν οι επώνυμοι, οι κυβερνώντες, οι ταγοί, τα ΜΜΕ, οι διαμορφωτές της κοινής γνώμης, αν όλοι εμείς αποφασίζαμε να μην παραδοθούμε αμαχητί, εάν μιλούσαμε για τη δημιουργία οικογένειας περισσότερο απ' ό,τι για τη διάλυσή της, εάν δεν κάναμε τα πάντα για να απαξιωθεί και το τελευταίο υγιές κύτταρο οικογενειακής ζωής, εάν σταματούσαμε να μηρυκάζουμε βλάσφημα και ξεδιάντροπα «πατρίς, θρησκεία, οικογένεια», χωρίς να συνειδητοποιούμε ούτε το βάρος τούτων των λέξεων ούτε τη ζημιά που κάνει η καπηλεία τους, τότε ίσως υπάρξει ελπίδα. Και κυρίως περισσότερη χαρά.
Η μοναδική, ανεκτίμητη και αναπαλλοτρίωτη χαρά του «κοινού βίου».