Η συνταγή για να αλλάζετε και να προχωράτε μπροστά

Ο Dan Heath, σημαντικός σύμβουλος επιχειρήσεων, συγγραφέας και ιδρυτής της εταιρείας Thinkwall, είναι κατηγορηματικός: «οι σύγχρονες επιχειρήσεις, μας λέει, πρέπει πρώτο μέλημά τους να έχουν την καθιέρωση τρόπων και στρατηγικών προσαρμογής σε αλλαγές.

Όλοι γνωρίζουμε ότι η αλλαγή είναι δύσκολη. Μας αναστατώνει πολύ η έλευσή της και πολύ συχνά εγκαταλείπουμε την προσπάθεια με το πρώτο ίχνος δυσκολίας. Είναι απαραίτητο έτσι να ξεκλέψουμε το μονοπάτι που οδηγεί στην αλλαγή της συμπεριφοράς και να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί το μυαλό μας. Αυτή η τελευταία πτυχή της διαδικασίας της αλλαγής έχει τεράστια σημασία. Διότι το μυαλό μας δεν έχει μια και μόνο γνώμη.

Για την ακρίβεια, η επικρατούσα άποψη στην ψυχολογία είναι ότι το μυαλό έχει κάθε στιγμή δύο ανεξάρτητα συστήματα σε λειτουργία. Πρώτον, υπάρχει αυτό που ονομάζουμε συγκινησιακή πλευρά. Είναι το ενστικτώδες κομμάτι σας, αυτό που αισθάνεται τον πόνο και την ευχαρίστηση. Δεύτερον, υπάρχει η λογική πλευρά, επίσης γνωστή και ως στοχαστικό ή συνειδητό σύστημα. Είναι το κομμάτι σας που μελετά και αναλύει και στοχάζεται το μέλλον».

Και στο σύστημα αυτό, ο Dan Heath έχει συγγράψει με τον αδελφό του Chip Heath το βιβλίο Switch (πώς να καταφέρεις την αλλαγή όταν η αλλαγή είναι δύσκολη), το οποίο το 2008 εκδόθηκε από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος, ύστερα από πρωτοβουλία τότε της Ελληνικής Εταιρείας Διοίκησης Επιχειρήσεων (ΕΕΔΕ).

Σχετικά, λοιπόν, με το πνεύμα της αλλαγής και της μετατροπής του σε πράξη, οι αδελφοί Heath έγραψαν μεταξύ άλλων:

«Τις τελευταίες δεκαετίες οι ψυχολόγοι έχουν μάθει πολλά για αυτά τα δύο συστήματα, αλλά φυσικά η ανθρωπότητα είχε πάντοτε συναίσθηση αυτής της έντασης. Ο Πλάτωνας είχε πει ότι μέσα στο κεφάλι μας έχουμε έναν λογικό ηνίοχο, ο οποίος πρέπει να χαλιναγωγήσει ένα ανυπότακτο άλογο που "πολύ δύσκολα υπακούει στα χτυπήματα με το μαστίγιο και στα κεντρίσματα".

Ο Φρόιντ έγραψε για το εγωιστικό εκείνο και το ευσυνείδητο υπερεγώ (και για το εγώ, το οποίο παρεμβάλλεται ανάμεσά τους). Ακόμα πιο πρόσφατα, οι συμπεριφορικοί οικονομολόγοι ονομάτισαν τα δύο συστήματα οργανωτή και πράττοντα.

Από εμάς, όμως, η ένταση μεταξύ των δύο γίνεται καλύτερα κατανοητή με έναν παραλληλισμό που χρησιμοποιήθηκε από τον Τζόναθαν Χάιντ, ψυχολόγο στο Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια, στο υπέροχο βιβλίο του "The Happiness Hypothesis".

Ο Χάιντ γράφει πως η συγκινησιακή πλευρά μας είναι ένας ελέφαντας και η λογική πλευρά μας ο αναβάτης του. Καθισμένος επάνω στον ελέφαντα, ο αναβάτης κρατάει τα ηνία και φαίνεται να είναι επικεφαλής. Ωστόσο, ο έλεγχος του αναβάτη είναι επισφαλής, καθώς ο ίδιος είναι πάρα πολύ μικρός συγκριτικά με τον ελέφαντα. Σε οποιαδήποτε περίπτωση αν ο βάρους έξι τόνων ελέφαντας και ο αναβάτης διαφωνήσουν σχετικά με την κατεύθυνση που θα ακολουθήσουν, ο αναβάτης θα βγει χαμένος. Σαφώς μειονεκτεί.

Οι περισσότεροι από εμάς είμαστε πολύ καλά εξοικειωμένοι με καταστάσεις που ο ελέφαντάς μας υπερισχύει του αναβάτη μας. Το έχετε βιώσει αν έχετε ποτέ παρακοιμηθεί ή παραφάει, αν έχετε τηλεφωνήσει στον ή στην πρώην σας μέσα στη νύχτα, αν έχετε επιδείξει αναβλητικότητα, αν έχετε προσπαθήσει να κόψετε το κάπνισμα και έχετε αποτύχει, αν έχετε κάνει κοπάνα από το γυμναστήριο, αν έχετε εκνευριστεί και έχετε πει κάτι που μετανιώσατε, αν έχετε παρατήσει τα μαθήματα ισπανικών ή πιάνου, αν έχετε αρνηθεί λόγω φόβου να πείτε τη γνώμη σας σε κάποια σύσκεψη, και τα λοιπά.

Η αδυναμία του ελέφαντα, δηλαδή της συγκινησιακής και ενστικτώδους πλευράς μας, είναι ξεκάθαρη: χαρακτηρίζεται από οκνηρία και δειλία, συχνά αναζητάει το βραχυπρόθεσμο κέρδος (παγωτό) αντί του μακροπρόθεσμου (λεπτό σώμα).

Όταν αποτυγχάνουν οι προσπάθειες για αλλαγή συνήθως ευθύνεται ο ελέφαντας, αφού το είδος αλλαγής που θέλουμε περιλαμβάνει τις περισσότερες φορές βραχυπρόθεσμες θυσίες με αντάλλαγμα μακροπρόθεσμα οφέλη. (Μειώνουμε τα έξοδα σήμερα για να βελτιώσουμε τον ισολογισμό τον επόμενο χρόνο. Αποφεύγουμε το παγωτό σήμερα για να έχουμε καλύτερο σώμα τον επόμενο χρόνο). Οι αλλαγές συχνά αποτυγχάνουν επειδή ο αναβάτης απλώς δεν μπορεί να διατηρήσει τον ελέφαντα σε ευθεία πορεία όσο χρειάζεται ώστε να φτάσουν στον προορισμό.

Η δίψα του ελέφαντα για άμεση ικανοποίηση είναι το αντίθετο του δυνατού σημείου του αναβάτη, δηλαδή της ικανότητας να σκέφτεται μακροπρόθεσμα, να σχεδιάζει, να μη μένει στη στιγμή (όλα αυτά που το κατοικίδιο σας δεν μπορεί να κάνει).

Ωστόσο, αυτό που μπορεί να σας εκπλήξει είναι ότι και ο ελέφαντας έχει σημαντικότατα δυνατά σημεία, ενώ και ο αναβάτης έχει τρομερές αδυναμίες. Ο "κακός" της υπόθεσης δεν είναι πάντα ο ελέφαντας. Το συναίσθημα ανήκει στη δικαιοδοσία του ελέφαντα -αγάπη, συμπόνια, συμπαράσταση, αφοσίωση. Το έντονο ένστικτο σας να προστατεύσετε τα παιδιά σας από κάθε κακό -αυτός είναι ο ελέφαντας. Η τολμηρότητα που αισθάνεστε όταν πρέπει να υπερασπιστείτε τον εαυτό σας -αυτός είναι ο ελέφαντας.

Ακόμα πιο σημαντικό, όταν σχεδιάζετε κάποια αλλαγή, ο ελέφαντας είναι αυτός που αναλαμβάνει να πράξει. Για να σημειωθεί πρόοδος σε ό,τι αφορά την επίτευξη κάποιου στόχου, όσο εκλεπτυσμένος ή χοντροκομμένος και αν είναι, απαιτείται η ενέργεια και το πάθος του ελέφαντα. Και αυτό το χαρακτηριστικό είναι το εκ διαμέτρου αντίθετο της μεγάλης αδυναμίας του αναβάτη: της αναβλητικότητας.

Ο αναβάτης έχει την τάση να αναλύει και να ψειρίζει το καθετί. Το πιο πιθανό είναι να γνωρίζετε ανθρώπους με προβληματικούς αναβάτες: ο φίλος σας που ταλαιπωρείται 20 λεπτά για ν' αποφασίσει τι θα φάει το βράδυ, ο συνάδελφος σας που κατεβάζει καινούριες ιδέες επί ώρες, αλλά ποτέ δεν παίρνει κάποια τελική απόφαση.

Αν θέλετε να κάνετε αλλαγές θα πρέπει να προσφύγετε και στις δύο πλευρές. Ο αναβάτης προσφέρει τον σχεδιασμό και την κατεύθυνση και ο ελέφαντας προσφέρει την ενέργεια.

Ένας διστακτικός ελέφαντας και ένας δραστήριος αναβάτης μπορούν να εγγυηθούν ότι τίποτα δεν θα αλλάξει. Αλλά όταν ο ελέφαντας και ο αναβάτης προχωρούν μαζί, η αλλαγή μπορεί να αποδειχτεί εύκολη».