Τραγωδία στα Τρίκαλα: Τα κενά ασφαλείας στην εργατική νομοθεσία

Το τραγικό εργατικό δυστύχημα στο εργοστάσιο Βιολάντα στα Τρίκαλα ανέδειξε για μια ακόμη φορά, με τον πλέον σοκαριστικό τρόπο - όπως συμβαίνει άλλωστε κάθε φορά που χάνονται ανθρώπινες ζωές σε χώρους εργασίας - τα σοβαρά και διαχρονικά κενά που υπάρχουν τόσο στους ελέγχους για την ασφάλεια και υγεία όσο και στην καταγραφή των εργατικών ατυχημάτων.

Η υποστελέχωση της Ανεξάρτητης Αρχής Επιθεώρησης Εργασίας, τα χαμηλά και κατά συνέπεια μη αποτρεπτικά πρόστιμα, η ασαφής εικόνα για το πραγματικό μέγεθος του προβλήματος, και κυρίως το γεγονός ότι η πρόληψη παραμένει ο «αδύναμος κρίκος» του συστήματος έρχονται και πάλι στο προσκήνιο. Και καταδεικνύουν, ότι η ασφάλεια και υγεία στους χώρους εργασίας αποτελεί διαχρονικά έναν από τους πιο υποτιμημένους δείκτες ποιότητας της εργασίας στην Ελλάδα.

Σύμφωνα με έγκριτους νομικούς, το θεσμικό πλαίσιο είναι σε μεγάλο βαθμό εναρμονισμένο με το ευρωπαϊκό δίκαιο, όμως, η εφαρμογή του παραμένει αποσπασματική, με σημαντικά κενά τόσο στους ελέγχους, όσο και στην καταγραφή των εργατικών ατυχημάτων. Το αποτέλεσμα είναι μια εικόνα που, σύμφωνα με τις καταγγελίες των συνδικαλιστών, υποεκτιμά τη συχνότητα και τη σοβαρότητα των κινδύνων.

Είναι χαρακτηριστικό, ότι, η Επιθεώρηση Εργασίας έχει περίπου 100 επιθεωρητές λιγότερους, από όσους προβλέπονται, και πιθανότατα πολύ λιγότερους από αυτούς που απαιτούνται. Οι οργανικές θέσεις στην Επιθεώρηση Εργασίας ανέρχονται σε περίπου 900 και σήμερα υπηρετούν λιγότεροι από 800 επιθεωρητές. Από αυτούς, επιθεωρητές υγείας και ασφάλειας είναι περίπου 230. Ειδικά δε, στους Νομούς Τρικάλων και Καρδίτσας, σύμφωνα με καταγγελίες από τους τοπικούς συνδικαλιστές, διαθέσιμοι για την διενέργεια ελέγχων είναι μόλις 4 επιθεωρητές.

Ένας επιθεωρητής καλείται να καλύψει χιλιάδες επιχειρήσεις, συχνά σε διαφορετικούς κλάδους. Πολλοί έλεγχοι περιορίζονται στα άκρως απαραίτητα, όπως η ύπαρξη μελετών εκτίμησης κινδύνου και ο τυπικός ορισμός τεχνικού ασφαλείας και ιατρού εργασίας.

Κρίσιμα ζητήματα υποδομών επιχειρήσεων δεν εμπίπτουν εξ αντικειμένου στην αρμοδιότητα της Επιθεώρησης Εργασίας, όπως η στατικότητα κτιρίων, οι δεξαμενές καυσίμων κ.ά.

Παράλληλα, απαιτείται η περαιτέρω ανάπτυξη σύγχρονων συστημάτων τα οποία θα λειτουργούν πολλαπλασιαστικά ως προς τις δυνατότητες ελέγχου, ώστε οι αρμόδιες υπηρεσίες να καθίστανται αποτελεσματικές καλύπτοντας τους περιορισμούς του ανθρώπινου δυναμικού.

Οι έλεγχοι δε, είναι μετά από καταγγελίες ή κάποιο ατύχημα και σπάνια προληπτικοί. Λείπει η συστηματική προληπτική επιθεώρηση, ιδίως σε κλάδους υψηλού κινδύνου (κατασκευές, logistics, αγροτικός τομέας). Μάλιστα, κλάδοι όπως ο αγροτικός ή οι Ένοπλες Δυνάμεις και η ναυτιλία, αλλά και εργαζόμενοι με “μπλοκάκι” εξαιρούνται από ελέγχους και μετρήσεις.

Και βέβαια, πολλά ατυχήματα δεν δηλώνονται ποτέ, ιδίως αν είναι ελαφράς ή μεσαίας σοβαρότητας, σε μικρές επιχειρήσεις και σε σε επισφαλείς εργαζόμενους (μερική απασχόληση, μετανάστες, “μαύρη” εργασία).

Έτσι, έχουμε στοιχεία του 2023 από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ) σύμφωνα με τα οποία καταγράφηκαν συνολικά 4.847 εργατικά ατυχήματα, από τα οποία 51 ήταν θανατηφόρα. Η Ανεξάρτητη Αρχή Επιθεώρησης Εργασίας δημοσιεύει ετήσιες εκθέσεις για τη δραστηριότητά της, όπου υπολογίζει πως το 2024 τα θανατηφόρα εργατικά ατυχήματα σε απόλυτους αριθμούς ανήλθαν σε 48, έναντι 47 το 2023 και 46 το 2022 και το 2021.

Η πλειοψηφία των ατυχημάτων αφορά τεχνικές εργασίες -είτε εργασίες σε εργοτάξιο (13) είτε σε άλλους χώρους (5).

Ακολουθούν τα θανατηφόρα ατυχήματα που σχετίζονται με τη διακίνηση / διαχείριση φορτίου, την παραγωγική διαδικασία (π.χ. σε βιομηχανία/βιοτεχνία), και τις εργασίες συντήρησης. Η πτώση από ύψος ήταν η πρώτη αιτία των θανατηφόρων εργατικών ατυχημάτων του 2024 ενώ ακολούθησαν η παγίδευση/σύνθλιψη και το πλήγμα από κινούμενο αντικείμενο ή όχημα.

Ο ΕΦΚΑ διατηρεί ετήσια δελτία εργατικών ατυχημάτων μισθωτών, αλλά τα τελευταία δημοσιευμένα δελτία αφορούν τα έτη 2021 και 2022. Εκεί φαίνεται ότι τα θανατηφόρα ήταν 51, σημαντικά αυξημένα από τα 35 του 2022.

Η Ομοσπονδία Συλλόγων Εργαζομένων Τεχνικών Επιχειρήσεων Ελλάδος (ΟΣΕΤΕΕ) είχε καταγράψει 179 θανατηφόρα εργατικά ατυχήματα το 2023 και 104 το 2022. Επίσης, έχει ήδη γνωστοποιήσει ότι ήταν 149 τα αντίστοιχα θανατηφόρα εργατικά ατυχήματα που προέκυψαν το 2024, ενώ αρνητικό ρεκόρ με 201 θύματα (και 332 σοβαρά τραυματίες) καταγράφηκε για το 2025. Μάλιστα, ήδη από τις αρχές του 2026, έχουν προκύψει 14 νεκροί εργαζόμενοι σε όλη τη χώρα και άλλοι 18 τραυματίες.

Μόνο στην περιοχή της Θεσσαλίας, σύμφωνα με τα στοιχεία του Συλλόγου Ιδιωτικών Υπαλλήλων «Η ΕΝΩΣΗ» και του Εργατικού Κέντρου Τρικάλων, σημειώθηκαν 1.005 ατυχήματα από το 2020 έως και το 2024 εκ των οποίων τουλάχιστον 17 θανατηφόρα.

Παρά το γεγονός ότι τα στοιχεία μοιάζουν με χρονικό μιας προαναγγελθείσας τραγωδίας, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Υγείας και Ασφάλειας στην Εργασία, Ανδρέας Στοϊμενίδης, υπογράμμισε την συστηματική υποκαταγραφή έως και 91% των εργατικών ατυχημάτων εκ μέρους των αρμοδίων, οι οποίοι αμφισβητούν την καταγραφή των συνδικάτων.

Η υποκαταγραφή δεν αποτελεί απλώς στατιστικό πρόβλημα. Περιορίζει τη δυνατότητα ανάλυσης κινδύνων, σχεδιασμού πολιτικών πρόληψης και στοχευμένων παρεμβάσεων. Ό,τι δεν καταγράφεται, πρακτικά δεν υφίσταται ως πολιτική προτεραιότητα.

Οι ειδικοί πάντως, επισημαίνουν πως το πρόβλημα θα μπορούσε να έχει λυθεί, κατά ένα μεγάλο βαθμό, εάν υπήρχε ένα, ενιαίο διασυνδεδεμένο μητρώο εργατικών ατυχημάτων. Ζητούν επίσης, τον σαφή ορισμό του τι θεωρείται εργατικό ατύχημα, παράλληλα βέβαια με τους στοχευμένους ελέγχους, βάσει επικινδυνότητας, την υποχρεωτική ψηφιακή δήλωση ατυχημάτων σε πραγματικό χρόνο, την ενίσχυση της προστασίας των καταγγελλόντων εργαζομένων αλλά και την δημοσιοποίηση όλων των στοιχείων, ανά κλάδο και ανά τακτά χρονικά διαστήματα.

Ο Εθνικός Διάλογος

Όπως χαρακτηριστικά δηλώνει ο γνωστός δικηγόρος Γιάννης Καρούζος, οφείλει η κυβέρνηση να ανοίξει έναν εθνικό διάλογο για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία. Να προβεί άμεσα στην Κωδικοποίηση των διατάξεων, στην ενίσχυση των επιστημονικών φορέων που απασχολούνται με το εν λόγω αντικείμενο, στην κατάρτιση σχεδίου δράσης σε ετήσια βάση, στην επικαιροποίηση στατιστικών δεδομένων ανά έτος και στη δημιουργία διεπιστημονικής επιτροπής μόνιμης δράσης .

Τέλος, επισημαίνει, ο έγκριτος δικηγόρος - εργατολόγος, ότι πρέπει η κυβέρνηση να υιοθετήσει διατάξεις στο εργατικό δίκαιο εφαρμόσιμες στις περιστάσεις των ακραίων καιρικών φαινομένων. 

Αξίζει να σημειωθεί επίσης, ότι για σημαντικό μέρος των επιχειρήσεων, ιδίως μικρού και μεσαίου μεγέθους, τα μέτρα ασφάλειας αντιμετωπίζονται ως πρόσθετο κόστος. Όταν οι έλεγχοι είναι σπάνιοι και τα πρόστιμα περιορισμένα ή εύκολα αμφισβητήσιμα, διαμορφώνεται ένα περιβάλλον όπου η ελάχιστη συμμόρφωση θεωρείται επαρκής επιχειρηματική πρακτική.

Σε αυτό το πλαίσιο, επισημαίνουν οι ειδικοί, η επένδυση σε πρόληψη –εκπαίδευση, σύγχρονο εξοπλισμό, αναδιοργάνωση της εργασίας– συχνά υποχωρεί έναντι της πίεσης για ταχύτητα, ευελιξία και χαμηλότερο κόστος παραγωγής. Καθώς βέβαια, η ασφάλεια στην εργασία συνδέεται άμεσα με την παραγωγικότητα, τη βιωσιμότητα των επιχειρήσεων και το κόστος για το σύστημα υγείας και κοινωνικής ασφάλισης, μακροχρόνια, τα εργατικά ατυχήματα και οι επαγγελματικές ασθένειες αυξάνουν τις δαπάνες, μειώνουν τη διαθεσιμότητα έμπειρου εργατικού δυναμικού και επιβαρύνουν την οικονομία.

Ωστόσο, πίσω από τους δείκτες υπάρχει ένα σαφές ανθρώπινο όριο. Ζητούμενο δεν είναι η αντιπαράθεση ανάμεσα στην εργασία και το κέρδος, αλλά η αναγνώριση ότι η ανθρώπινη ασφάλεια αποτελεί δομική προϋπόθεση ανάπτυξης.