Ο πρωθυπουργός, ως επικεφαλής της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, σηματοδότησε την έναρξη του δημόσιου διαλόγου της Συνταγματικής Αναθεώρησης.
Η Αναθεωρητική Διαδικασία είναι μια αμιγώς κοινοβουλευτική διαδικασία, όπου δεν αντιπαρατίθενται κυβέρνηση και αντιπολίτευση, αλλά δοκιμάζεται η ωριμότητα του πολιτικού συστήματος και η δυνατότητά του να διαλέγεται υπεύθυνα και επιστημονικά τεκμηριωμένα, δημιουργώντας συναινέσεις. Επίσης δοκιμάζεται η δυνατότητα πολιτικών κομμάτων και βουλευτών να παρουσιάσουν καινοτόμες προτάσεις για την Ελλάδα του μέλλοντος.
Το Ελληνικό Σύνταγμα είναι αυστηρό αλλά ανοιχτό. Αυστηρό, διότι προστατεύει αξίες που αποτελούν τον σκληρό πυρήνα της εθνικής πολιτιστικής μας ταυτότητας, αλλά ανοιχτό διότι έχει την ευελιξία προσαρμογής στις επιστημονικές, τεχνολογικές και διεθνοπολιτικές εξελίξεις (άρθρο 28). Αντιστέκεται στο φαινόμενο του McDonaldization, δηλαδή της «κλωνοποίησης» των πολιτισμών. Την ίδια στιγμή, παρακολουθεί τις εξελίξεις και προσαρμόζεται σε αυτές, ώστε να μην οδηγηθούμε σε θραύση του θεσμικού πλαισίου. Η ανθεκτικότητά του δοκιμάστηκε με επιτυχία κατά την τελευταία οικονομική και υγειονομική κρίση (Covid-19), όπου το «καθεστώς εξαίρεσης» λειτούργησε με επιτυχία.
Καινούριο δεδομένο στην αναθεωρητική διαδικασία είναι ότι μετά το 1980, που η Ελλάδα εντάχθηκε στην Ε.Ε., διαμορφώνεται δυναμικά ένα νέο διεθνές πλαίσιο, μια παράλληλη διεθνής έννομη τάξη, εξίσου ισχυρή με το Σύνταγμα και απόλυτα παρεμβατική στην εσωτερική έννομη τάξη. Αυτή πηγάζει από το πρωτογενές και το παράγωγο ευρωπαϊκό δίκαιο και τη σχετική νομολογία του ΔΕΕ (Ευρωπαϊκός Κανονισμός Προσωπικών Δεδομένων, AI ACT, βασικός μέτοχος, μη κρατικά πανεπιστήμια), από την ΕΣΔΑ και τις αποφάσεις του ΕΔΔΑ, από διμερείς, πολυμερείς και διεθνείς συμβάσεις που έχει κυρώσει η Ελλάδα.
Η όποια αναθεωρητική πρωτοβουλία πρέπει να εναρμονίζει έξυπνα το Εθνικό Σύνταγμα με τη διεθνή έννομη τάξη, χωρίς να αλλοιώνει τον σκληρό αξιακό του πυρήνα, ώστε να αποφευχθεί η θραύση του εθνικού θεσμικού πλαισίου και η διεθνής απομόνωση της Ελλάδας.
Η αναθεωρητική συζήτηση που ξεκινά στην Προτείνουσα Βουλή έχει ως αποκλειστικό στόχο να επισημάνει διατάξεις που πρέπει να συμπληρωθούν ή να αναθεωρηθούν. Τώρα θα αποφασιστεί τι πρέπει να αλλάξουμε, αλλά όχι πώς θα το αλλάξουμε. Το περιεχόμενο είναι το διακύβευμα της Αναθεωρητικής Βουλής, που θα προκύψει μετά τις εκλογές από νέο συσχετισμό δυνάμεων και απαιτεί συναινέσεις. Η επιτυχία επομένως του παρόντος εγχειρήματος είναι η Επιτροπή Αναθεώρησης της Προτείνουσας Βουλής να καταφέρει να αρθεί πάνω από τις τρέχουσες μικροκομματικές αντιπαραθέσεις και να αποφασίσει το νέο καταστατικό χάρτη της χώρας με το βλέμμα στραμμένο όχι στις επόμενες εκλογές αλλά στις επόμενες γενιές.
Επιβεβαίωση ότι μπορεί να επιτευχθεί υπέρβαση του τρέχοντος πολωτικού πολιτικού κλίματος αποτελεί η επιτυχία της προηγούμενης αναθεωρητικής διαδικασίας του 2019, που είχα την τιμή να τη συντονίσω ως πρόεδρος της Επιτροπής Αναθεώρησης. Ξεκινήσαμε από 154 διαφωνίες στην Προτείνουσα Βουλή, από τις οποίες μεταβιβάστηκαν οι 49 στην Αναθεωρητική και πετύχαμε σε ενάμιση μήνα έντονων συζητήσεων 8+1 Συμφωνίες για σημαντικές αλλαγές, που οι περισσότερες δοκιμάστηκαν με επιτυχία στην πράξη.
«Καινούριο δεδομένο στην αναθεωρητική διαδικασία είναι ότι μετά το 1980, που η Ελλάδα εντάχθηκε στην Ε.Ε., διαμορφώνεται δυναμικά ένα νέο διεθνές πλαίσιο, μια παράλληλη διεθνής έννομη τάξη, εξίσου ισχυρή με το Σύνταγμα και απόλυτα παρεμβατική στην εσωτερική έννομη τάξη», σημειώνει ο Δρ Στυλιανίδης.
Έχουμε χρέος, μετά την εκτενή αναθεώρηση του 2001, τη μονοθεματική αναθεώρηση του 2007 και τη λειτουργική αναθεώρηση του 2019, να μην προσχωρήσουμε σε έναν ιδιότυπο συνταγματικό λαϊκισμό. Η θεσμική και νηφάλια μετεξέλιξη της σύγχρονης Ελληνικής Πολιτείας δεν πρέπει να διαμορφωθεί από δημοσκοπικές αναλύσεις και ακραίες προσεγγίσεις που μπορεί εφήμερα να ικανοποιούν το λαϊκό αίσθημα ή τη δημοσιογραφική επιδίωξη τηλεθέασης, αλλά μεσομακροπρόθεσμα καταστρέφουν τη βασική Αρχή των Ελέγχων και των Ισορροπιών (Checks and Balances). Ενδεικτικά θέτω κάποιους προβληματισμούς:
Το άρθρο 16 για το κρατικό μονοπώλιο στην Ανώτατη Εκπαίδευση κατέστησε την Ελλάδα διεθνή νησίδα εκπαιδευτικής απομόνωσης και πρωταθλήτρια εξόριστων επιστημόνων. Η ευρωπαϊκή νομολογία για τα παραρτήματα ξένων πανεπιστημίων μαζί με την πρόσφατη νομοθέτηση εναρμονίζει μερικώς την κατάσταση με την ευρωπαϊκή έννομη τάξη, περνώντας τον έλεγχο ποιότητας των ξένων παραρτημάτων με δικαιόχρηση από τα μητρικά πανεπιστήμια στο Υπουργείο Παιδείας και την Ανεξάρτητη Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης.
Η αλλαγή στο άρθρο 16 Σ. διευρύνει την ελευθερία επιλογής, επιτρέπει σε ελληνικά ιδρύματα να επενδύσουν στην ανώτατη εκπαίδευση, ανοίγει την Ελλάδα στη διεθνή εκπαιδευτική αγορά δημιουργώντας νέα πηγή για το ΑΕΠ και διασφαλίζει σε εθνικό επίπεδο τον έλεγχο ποιότητας, καθιστώντας την Ελλάδα σημαντικό διεθνές εκπαιδευτικό κέντρο.
Σημαντικά ζητήματα που αξίζει να τεθούν στον διάλογο είναι η θωράκιση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, χωρίς όμως να καταστεί αυτεξούσια λειτουργία (άρθρο 90 παρ. 5), η συνταγματική προστασία της ελληνικής γλώσσας, η δημοκρατία στα κόμματα (άρθρο 29), η ενίσχυση του ρόλου του Κοινοβουλίου και του βουλευτή, το περιβάλλον (άρθρο 24), η ίδρυση Συνταγματικού Δικαστηρίου, μια νέα ισορροπία ανάμεσα στην απόλυτη ατιμωρησία και την απόλυτη τιμωρητικότητα των πολιτικών (άρθρο 86) με τρόπο που να μην ενθαρρύνεται η ατολμία των υπουργικών αποφάσεων κ.λπ.
Κορυφαίο ζήτημα είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη, η Συνθετική Βιολογία και η Ρομποτική, που θα επηρεάσουν καθοριστικά τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη δημοκρατία και το κράτους δικαίου. Το 2001, θεσπίσαμε ένα νέο δικαίωμα, την ισότητα στην πρόσβαση στην Κοινωνία της Πληροφορίας (άρθρο 5Α). Η εφαρμογή πολλών δικαιωμάτων εξαρτήθηκε από την ύπαρξη του 5Α κυρίως μετά την πανδημία της Covid-19.
Σε συλλογικό τόμο που επιμελήθηκα πρόσφατα, έκδοση της Νομικής Βιβλιοθήκης, 43 συνάδελφοι από 18 πανεπιστήμια της Ελλάδας, της Ευρώπης και των ΗΠΑ προτείνουμε ένα «άρθρο-γέφυρα», το 5Β, που θα συμπληρώνει και θα ολοκληρώνει το 5Α. Θα εναρμονίζει το Ελληνικό Σύνταγμα με τη Σύμβαση Πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης για το ΑΙ. Θα υιοθετεί τις βασικές αρχές που πρέπει να διέπουν την «Ηθική ΤΝ» και θα θεσπίζει μια ανεξάρτητη αρχή αναφοράς σύμφωνα και με το AI ACT της Ε.Ε. Επιλέγουμε συνειδητά την εναρμόνιση με τη Σύμβαση Πλαίσιο του ΣτΕ, διότι την έχουν ήδη υπογράψει Ε.Ε. και ΗΠΑ ως κοινό αξιακό χώρο, κάτι που δεν ισχύει για το AI ACT της Ε.Ε., επειδή η διαφοροποίηση μεταξύ ΗΠΑ και Ε.Ε. για τον βαθμό ρύθμισης του ΑΙ είναι πολύ μεγάλη, ενόψει του ανταγωνισμού με την Κίνα.
Η ισορροπία μεταξύ της γεωπολιτικής προσέγγισης των ΗΠΑ και της πολιτειακής προσέγγισης της Ε.Ε. θα αποτελέσει θεμελιώδες ζήτημα τα επόμενα χρόνια. Αξίζει σε αυτό το άρθρο να επιδείξουμε ισχυρή συναίνεση από την Προτείνουσα Βουλή, βγάζοντας την Ελλάδα στην πρωτοπορία υπεράσπισης του ανθρωποκεντρισμού έναντι ενός επαπειλούμενου μετα-ανθρωπισμού.
*Ο Δρ Ευριπίδης Στ. Στυλιανίδης είναι Βουλευτής Ροδόπης ΝΔ και πρώην Υπουργός, Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου, Εκπρόσωπος της Ελλάδας στο Συμβούλιο της Ευρώπης