Οι διεθνείς κρίσεις έχουν κατ’ επανάληψη αναδείξει τη διαχρονική εξάρτηση της Ελλάδας από εισαγόμενες πηγές ενέργειας, αλλά και την απουσία διευρυμένης παραγωγικής βάσης, που θα εκτείνεται από τον πρωτογενή τομέα έως τη μεταποίηση και την υψηλή τεχνολογία.
Αναγνωρίζοντας τον θεμελιώδη ρόλο της ενέργειας για την οικονομική ανάπτυξη της χώρας, την περίοδο 2010-2014 διαμορφώσαμε μια ενεργειακή στρατηγική που αποσκοπούσε να ικανοποιεί ισόρροπα τους στόχους αειφορίας, οικονομικότητας και ενεργειακής επάρκειας, βασιζόμενη σε τέσσερις άξονες: α. αξιοποίηση του δυναμικού Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, β. δραστική βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης, γ. έρευνες υδρογονανθράκων και δ. διαφοροποίηση πηγών και οδεύσεων μέσω διεθνών διασυνδέσεων.
Δεκαπέντε χρόνια μετά, παρότι η χώρα μας έχει πετύχει σημαντική πρόοδο στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας και ικανοποιητική βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης (αν και ο ρυθμός ανακαίνισης κτηρίων παραμένει κατώτερος των διακηρυγμένων στόχων και σχετικά προγράμματα αντιμετώπισαν πολύμηνες καθυστερήσεις), η παραγωγή υδρογονανθράκων παραμένει διακηρυγμένος και άπιαστος στόχος, συμβάλλοντας στα υψηλά ποσοστά ενεργειακής εξάρτησης (75% το 2023, με μ.ο. ΕΕ-27 58%).
Δυστυχώς, με τις κυβερνητικές ολιγωρίες, η χώρα μας δεν αξιοποίησε έως σήμερα την ευκαιρία να μειώσει τη μεγάλη ενεργειακή εξάρτηση, να κατοχυρώσει στην πράξη τα δικαιώματα που αναγνωρίζει το Διεθνές Δίκαιο, αλλά και να δημιουργήσει καλοπληρωμένες θέσεις εργασίας και σημαντικά έσοδα για τις Περιφέρειες και το ασφαλιστικό σύστημα, όπως ήδη έχουμε θεσμοθετήσει από το 2013 με το «Ταμείο Κοινωνικής Αλληλεγγύης των Γενεών» (Ν.4162/2013).
Στη διαφοροποίηση πηγών και οδεύσεων, οι μεγάλες διεθνείς διασυνδέσεις αντιμετωπίζουν δύο σοβαρές προκλήσεις. Αφενός, κάποιες δεν έχουν υλοποιηθεί, μετά από πολλά χρόνια σχεδιασμών και στήριξης από την ΕΕ, όπως ο East Med, οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ και Ελλάδας-Αιγύπτου, αλλά και η αντλησιοταμίευση στην Αμφιλοχία. Αξιοσημείωτο είναι ότι, με εξαίρεση την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας-Αιγύπτου που εντάχθηκε το 2024, όλες τις εντάξαμε στα έργα προτεραιότητας της Ε.Ε., τα γνωστά PCIs, ήδη από το 2013, δίνοντάς τους έτσι πρόσβαση σε ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και ταχύτερες διασυνοριακές αδειοδοτικές διαδικασίες.
Αφετέρου, εκείνες που υλοποιήθηκαν (π.χ. ο Συμπιεστής, στο πλαίσιο του Κάθετου Διαδρόμου, για την αναστροφή ροής φ.α. προς τον Βορρά στο Σιδηρόκαστρο έγινε PCI το 2013 και γρήγορα κατασκευάστηκε), είτε αντιμετωπίζουν μακροχρόνια διασυνοριακά ρυθμιστικά προβλήματα που περιορίζουν τη λειτουργία τους, όπως ο Κάθετος Διάδρομος, είτε και καθυστερήσεις στην αναγκαία αναβάθμιση της μεταφορικής τους ικανότητας, όπως ο ΤΑΡ και ο IGB.
«Οι πρωτοβουλίες ΗΠΑ-Ε.Ε. για την ενεργοποίηση του Κάθετου Διαδρόμου θα πρέπει να ευοδωθούν άμεσα, καθώς οι εξελίξεις δεν θα ευνοούν διαρκώς τον κυβερνητικό εφησυχασμό», τονίζει ο κ. Μανιάτης.
Κοιτώντας προς το άμεσο μέλλον, η σημερινή διεθνής συγκυρία των γεωπολιτικών και οικονομικών ανταγωνισμών, της αμφισβήτησης του Διεθνούς Δικαίου και των διαδοχικών ενεργειακών κρίσεων, καθιστά απαραίτητο η χώρα να προχωρήσει επιτέλους προς δύο κατευθύνσεις: α. τη διευθέτηση όλων των εκκρεμοτήτων του προηγούμενου σχεδιασμού μας και β. τη δημιουργία μιας νέας φιλόδοξης μακροπρόθεσμης στρατηγικής.
Α. Η κυβέρνηση πρέπει να άρει τις αιτίες που στο πρόσφατο παρελθόν ανέστειλαν τους σχεδιασμούς μας, καθώς υπογραφές συμβάσεων, όπως πρόσφατα με τη Chevron, είχαμε και στο παρελθόν, όμως αυτές ακολουθήθηκαν από αποχωρήσεις ενεργειακών κολοσσών (Total, Repsol). Επίσης, οι πρωτοβουλίες ΗΠΑ-Ε.Ε. για την ενεργοποίηση του Κάθετου Διαδρόμου θα πρέπει να ευοδωθούν άμεσα, καθώς οι εξελίξεις δεν θα ευνοούν διαρκώς τον κυβερνητικό εφησυχασμό. Η ευρωπαϊκή απόφαση απεξάρτησης από το ρωσικό αέριο και η πολιτική Τραμπ ευνόησε τους σχεδιασμούς μας, όμως περαιτέρω καθυστερήσεις ενέχουν κινδύνους.
Για παράδειγμα, πιθανή σταθεροποίηση των spot market τιμών LNG σε υψηλά επίπεδα, λόγω Ιράν, καθιστά δυσκολότερη τη σύναψη μακροχρόνιων συμβολαίων προμήθειας και δέσμευσης χωρητικότητας στον Κάθετο Διάδρομο από χώρες της ΝΑ Ευρώπης. Επίσης, υπάρχει κίνδυνος αξιοποίησης των τουρκικών LNG Terminals, για τη μεταφορά αμερικανικού LNG μέσω του TurkStream, αγωγού ήδη σε λειτουργία, χωρίς τα ρυθμιστικά προβλήματα του Κάθετου Διαδρόμου και με επαρκή χωρητικότητα, αν καταργηθούν οι εισαγωγές από Ρωσία.
Β. Η χώρα οφείλει, αφού υλοποιήσει, να ξεπεράσει τους στρατηγικούς πυλώνες της περιόδου 2010-2014 προχωρώντας στον καθορισμό νέων φιλόδοξων στρατηγικών στόχων. Ενδεικτικά, κατά τον σχεδιασμό του Κάθετου Διαδρόμου, παρότι οι ευρωπαϊκές αγορές φυσικού αερίου κυριαρχούνταν από τις χαμηλές τιμές του ρωσικού αερίου και βρίσκονταν υπό σχεδιασμό έργα που ενίσχυαν περαιτέρω την εξάρτηση της Ε.Ε. (Nord Stream 2, South Stream), εμείς διαγνώσαμε (κρίσεις 2006, 2009, 2014) ότι η Ε.Ε. θα έπρεπε σύντομα να προωθήσει τη διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας, καθώς και ότι η ανάπτυξη του shale gas στις ΗΠΑ προμήνυε σημαντικές αλλαγές στην τροφοδοσία με την αυξανόμενη σημασία του LNG (που δικαιολογούσαν το ρίσκο επενδύσεων σε αναβάθμιση Ρεβυθούσας και κατασκευή Αλεξανδρούπολης).
Σήμερα, με τον εντεινόμενο εξηλεκτρισμό των οικονομιών, απαιτείται ολοκληρωμένος στρατηγικός σχεδιασμός ως προς τις διασυνδέσεις ηλεκτρισμού και υδρογόνου, ώστε να διασφαλιστεί η εξαγωγή από τη χώρα της υπερπαραγωγής ΑΠΕ και των μελλοντικών εισαγωγών από την Αίγυπτο (διασύνδεση GREGY).
Δυστυχώς, τη στιγμή που η Δανία και η Γερμανία δημιουργούν ένα διασυνοριακό πράσινο hub παραγωγής και μεταφοράς 3 GW ΑΠΕ στη Βαλτική Θάλασσα (Bornholm Energy Island), συμπληρώνοντάς το μελλοντικά με επενδύσεις σε μπαταρίες, υδρογόνο και επιπρόσθετες διασυνδέσεις με Πολωνία και Σουηδία, οι κυβερνήσεις Κύπρου και Ελλάδας αξιολογούν τη βιωσιμότητα του Great Sea Interconnector, αντί να εξετάζουν πώς μπορεί να αποτελέσει θεμέλιο για την ανάδειξη της Κύπρου και της Ελλάδας σε σημαντικά hubs ηλεκτρισμού στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Εύχομαι σύντομα να ξεπεράσουμε αυτές τις εθνικές παθογένειες.
*Ο καθηγητής Γιάννης Μανιάτης είναι Ευρωβουλευτής, Αντιπρόεδρος Ευρωπαίων Σοσιαλιστών και Δημοκρατών (S&D), Πρ. Υπουργός Περιβάλλοντος, Ενέργειας & Κλιματικής Αλλαγής