Η υπερθέρμανση του πλανήτη έχει οδηγήσει στη δημιουργία περιοχών με μεγάλη τρωτότητα σε αυτήν. Η Μεσόγειος είναι μία από αυτές τις απειλούμενες περιοχές.
Οι σύγχρονες πυρκαγιές που συνδέονται με την κλιματική κρίση διαφέρουν σημαντικά από εκείνες του παρελθόντος, τόσο ως προς την ένταση όσο και ως προς τη διάρκεια και την έκταση της καμένης περιοχής.
Μακροχρόνιες μετεωρολογικές παρατηρήσεις που αναλύουμε στο Κέντρον Ερεύνης Φυσικής της Ατμοσφαίρας και Κλιματολογίας της Ακαδημίας Αθηνών δείχνουν ότι η Μεσόγειος θερμαίνεται με ρυθμό σημαντικά ταχύτερο από τον παγκόσμιο μέσο όρο.
Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής (όπως οι καύσωνες, η παρατεταμένη ξηρασία και η άνοδος της στάθμης της θάλασσας) εκδηλώνονται εντονότερα, ταχύτερα και συχνότερα στη Μεσόγειο σε σύγκριση με άλλες περιοχές του πλανήτη. Η κλιματική κρίση επηρεάζει και τους τρεις βασικούς μετεωρολογικούς παράγοντες από τους οποίους εξαρτώνται οι δασικές πυρκαγιές, δηλαδή τη θερμοκρασία και την υγρασία του αέρα και την ένταση του ανέμου. Επίσης, πολύ σημαντικό ρόλο παίζει και η ποσότητα και η υγρασία της υπάρχουσας καύσιμης ύλης στα δασικά οικοσυστήματα.
Σύμφωνα με τις υπάρχουσες μετρήσεις, το 2024 ήταν το θερμότερο έτος που έχει καταγραφεί παγκοσμίως, ξεπερνώντας το όριο του 1,5°C σε σχέση με την προβιομηχανική περίοδο (1850-1900). Η περιοχή της Μεσογείου παρουσίασε ακόμη μεγαλύτερη αύξηση της θερμοκρασίας, υπερβαίνοντας και τους 2°C πάνω από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Ταυτόχρονα, με την αύξηση της θερμοκρασίας του αέρα, παρατηρείται αντίστοιχη έξαρση της επιφανειακής θερμοκρασίας των θαλασσών. Το αποτέλεσμα είναι η αύξηση της αντιπυρικής περιόδου, του αριθμού και της έντασης καυσώνων και η μείωση της σχετικής υγρασίας του εδάφους κάτω από 10%. Όλα αυτά συμβάλλουν στην αύξηση της έντασης και του ρυθμού εξάπλωσης των δασικών πυρκαγιών.
Τα ελληνικά δάση καλύπτουν περίπου 39 εκατομμύρια στρέμματα, αποτελώντας έναν κρίσιμο φυσικό και οικονομικό πόρο. Σε συνεργασία με την Τράπεζα της Ελλάδος, έχουμε εκτιμήσει ότι η ετήσια αξία των υπηρεσιών που παρέχουν τα δάση υπερβαίνει τα 2,83 δισεκατομμύρια ευρώ. Οι απώλειες από πυρκαγιές, σε όρους καμένης έκτασης, δεν αποτελούν μόνο οικολογική καταστροφή αλλά έχουν και άμεση οικονομική ζημία. Η υποβάθμιση των δασικών οικοσυστημάτων έχει, συνεπώς, απευθείας -αν και συχνά μη αποτιμώμενη- αντιστοίχιση με το Εθνικό Ακαθάριστο Προϊόν.
Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για τις Δασικές Πυρκαγιές, το 2023 κάηκαν στην Ελλάδα περίπου 1.700.000 στρέμματα δασικών και αγροτοδασικών εκτάσεων, σημειώνοντας αύξηση της τάξης του +270% σε σύγκριση με τον μέσο ετήσιο όρο της περιόδου 2002-2022 (Γράφημα). Με άλλα λόγια, μέσα σε ένα μόνο έτος κάηκε περίπου το 1% της συνολικής έκτασης της χώρας ή σχεδόν το 4% της δασικής της επιφάνειας. Οι έντονες δασικές πυρκαγιές του 2023 σχετίζονται άμεσα με την εμφάνιση έντονων καυσώνων τόσο σε ένταση όσο και σε διάρκεια. Οι παρατεταμένες περίοδοι με θερμοκρασίες άνω των 40°C, σε συνδυασμό με τις υψηλές νυχτερινές θερμοκρασίες και την έντονη ξηρασία, οδήγησαν σε ακραία αποξήρανση του δασικού οικοσυστήματος, με ταυτόχρονη αύξηση του κινδύνου δασικών πυρκαγιών.
Γράφημα: Καμένες εκτάσεις και αριθμός πυρκαγιών ανά έτος στην Ελλάδα την περίοδο 2006-2025. Δεδομένα από το Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφόρησης για τις Δασικές Πυρκαγιές.
Στην επικαιροποιημένη μελέτη των επιπτώσεων και προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή της Τράπεζας της Ελλάδος, έχουμε δείξει ότι οι θερμές και ξηρές περίοδοι θα αυξηθούν τόσο σε ένταση όσο και σε διάρκεια. Αυτό έχει άμεσο αντίκτυπο στον αριθμό των πυρκαγιών και του συνόλου των καμένων εκτάσεων στο μέλλον. Σύμφωνα με το δυσμενέστερο σενάριο (μη δράσης), αναμένουμε ο μέσος ετήσιος αριθμός πυρκαγιών με δυναμική μεγαλύτερη των 1.000 στρεμμάτων θα αυξηθεί από 21 σε 60 στο τέλος του αιώνα. Στο πιο μετριοπαθές σενάριο, τα κλιματικά μοντέλα δείχνουν 76% αύξηση. Η ανάλυση αναδεικνύει την ιδιαίτερη ευαλωτότητα της Πελοποννήσου και της Στερεάς Ελλάδας στις δασικές πυρκαγιές.
Στη νέα εποχή των πυρκαγιών, ένα μεγάλο μέρος του προβλήματος θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί μέσω της ορθής και συστηματικής πληροφόρησης. Το τρίπτυχο «σωστή προετοιμασία - παιδεία - συλλογική και ατομική υπευθυνότητα» αποτελεί τον ενδεδειγμένο τρόπο με τον οποίο η Πολιτεία και η κοινωνία οφείλουν να προσεγγίζουν το φαινόμενο της κλιματικής κρίσης και, ειδικότερα, των δασικών πυρκαγιών. Πολλές μελέτες καταδεικνύουν ότι η κύρια αιτία πρόκλησης πυρκαγιών παραμένει η ανθρώπινη απροσεξία. Αυτό σημαίνει ότι πέρα από τις κλιματικές συνθήκες, καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει η ανθρώπινη αμέλεια.
Σε χώρες με υψηλό επίπεδο οργάνωσης εφαρμόζονται συστηματικά ολοκληρωμένα προγράμματα ενημέρωσης των πολιτών και εκπαίδευσης των μαθητών σε θέματα πρόληψης. Η ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης στην καθημερινή σχολική πρακτική και η ευαισθητοποίηση της κοινωνίας ενισχύουν την πρόληψη και μειώνουν τα περιστατικά αμέλειας.
Παράλληλα, η ανάπτυξη νέων μετεωρολογικών και πυρομετεωρολογικών μοντέλων πρόγνωσης, με αξιοποίηση και μεθόδων μηχανικής μάθησης, μπορεί να προσφέρει στην Πολιτεία σύγχρονα εργαλεία έγκαιρης προειδοποίησης, βελτιώνοντας τον σχεδιασμό πρόληψης και αντιμετώπισης. Η προσαρμογή στη νέα εποχή των πυρκαγιών δεν είναι μόνο τεχνικό ζήτημα. Είναι βαθιά κοινωνικό και πολιτισμικό. Απαιτεί μια νέα σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον, μια σχέση σεβασμού, γνώσης και υπευθυνότητας.
*Ο κ. Χρήστος Ζερεφός είναι Εθνικός Εκπρόσωπος για την Κλιματική Αλλαγή, Πρόεδρος του Διεθνούς Κοινού των Ακαδημιών